Талабани дарсдан бошқа ишга жалб этиш тақиқланади: 34-банд
Қисқача жавоб. Олий таълим ташкилотларида талабаларни таълим олиш билан боғлиқ бўлмаган ишларга жалб этиш тақиқланади. Бу битта жумла — Олий таълим тўғрисидаги Низомнинг 34-банди. Ундан ташқарида қоладиган истисно ҳужжатда ёзилмаган. Айни пайтда дарсни қолдириш оқибати аниқ рақамлар билан белгиланган: 18 соат — огоҳлантириш, 30 соат — ота-онангизга хабар, 74 соатдан ортиғи — четлаштириш асоси. Иккаласи бирга ўқилганда савол туғилади: дарс ўрнига бошқа ишга чиққан талабанинг қолдирган соати кимнинг ҳисобига ёзилади.
Қоида қаерда ёзилган
Асос — Олий таълим тўғрисидаги Низом, 2026-йил 3-апрелда 3807-рақам билан давлат рўйхатидан ўтган. Унинг 34-банди сўзма-сўз шундай: «Олий таълим ташкилотларида талабаларни таълим олиш билан боғлиқ бўлмаган ишларга жалб этиш тақиқланади».
Банднинг тузилишига эътибор беринг. Унда «ихтиёрий бўлса мумкин», «ректор рухсати билан», «ўқув режасидан ташқари вақтда» деган шарт йўқ. Тақиқ шарциз ёзилган.
Бу низом бакалавриат ва магистратура талабаларига татбиқ этилади. Иккита истисно ҳужжатнинг ўзида кўрсатилган: у олий ҳарбий ва ҳарбийлаштирилган таълим муассасаларига татбиқ этилмайди, хорижий олийгоҳлар ва уларнинг филиалларига эса қонунчиликда белгиланган тартибда қўлланади.
Нима таълим билан боғлиқ ва нима йўқ
Чегара амалда шу саволга қараб ўтади: бажарилаётган иш ўқув режаси, малака талаблари ёки илмий иш билан боғланадими.
- Таълим билан боғлиқ: ўқув ва ишлаб чиқариш амалиёти, лаборатория иши, кафедра буйруғи билан илмий тадқиқот, ўқув режага киритилган дала машғулоти, анжуман ва олимпиадада иштирок.
- Таълим билан боғлиқ эмас: қишлоқ хўжалиги ишлари, ҳудуд ободонлаштириш, тадбир учун қаторга қўйиш, бошқа ташкилотнинг ишини бажариш, олийгоҳ биносидан ташқаридаги жисмоний меҳнат.
Иккинчи рўйхатдаги ишларга талабани жалб этиш учун ҳужжатда ҳеч қандай тартиб кўрсатилмаган — чунки тақиқ мутлақ.
Ишлаш ҳуқуқи билан аралаштирманг
Бу икки нарса кўпинча чалкаштирилади. Низомнинг 38-банди кундузги талабага ишлаш ҳуқуқини беради: ўқув машғулотларидан бўш вақтда, ўқиш жараёнига зарар етказмаган ҳолда, меҳнат қонунчилигига мувофиқ ва унда белгиланган меъёрлардан ошмаган ҳажмда, меҳнат шартномаси асосида — олийгоҳнинг ўзида ёки бошқа корхонада.
Фарқи учта: ихтиёрийлик, бўш вақт ва меҳнат шартномаси. Талаба ўзи хоҳлаб, дарсдан бўш вақтида, шартнома билан ишлайди — бу 38-банд. Талабани рўйхатга ёзиб, дарс вақтида, шартномасиз ишга олиб чиқиш — бу 34-банд бузилиши.
| Ҳуқуқ | Нимани англатади | Банд |
|---|---|---|
| Давлат стандарти даражасида таълим | Стандартдан паст ўқитилмайди | 32-банд |
| Шикоят қилиш | Раҳбарият қароридан норози бўлсангиз | 32-банд |
| Муҳокамада иштирок этиш | Ўқув жараёнига оид масалаларда | 32-банд |
| Бўш вақтда ишлаш | Меҳнат шартномаси асосида | 38-банд |
| Ижара тўловининг ярми | Кундузги талабаларнинг 60 фоизига | 41-банд |
Дарс қолдириш шкаласи: 18, 30, 74
Бу рақамлар мавзунинг иккинчи ярми, чунки таълимдан чалғиган ҳар соат шу шкалага тушади.
| Қолдирилган соат | Нима бўлади | Ҳужжат |
|---|---|---|
| 18 соат | Олийгоҳ огоҳлантиради | Низом 3807, 42-банд (а) |
| 30 соат | Қатъий огоҳлантириш + ота-онага хабар | Низом 3807, 42-банд (б) |
| 74 соатдан ортиқ | Четлаштириш асоси пайдо бўлади | ВМ 578, 49-банд (г) |
Учала рақамда ҳам битта истисно бор: саломатлиги сабабли белгиланган шаклдаги тиббий маълумотнома тақдим этилган ҳолат ҳисобга олинмайди. Бошқа ҳеч қандай истисно ёзилмаган — яъни «тадбирга борган эдим» деган изоҳ соатни ўчирмайди.
74 соат чегараси ВМ 578-сон қарорининг 49-бандида турибди ва у бир семестр ичида ҳисобланади. Банд айнан шундай: дарсларни узрли сабабларсиз 74 соатдан ортиқ қолдиргани четлаштиришга асос бўлади.
Қайси соат кимнинг ҳисобига ёзилади?
Мана шу ерда икки қоида тўқнашади. Агар талаба дарс вақтида таълимга алоқаси йўқ ишга чиқарилган бўлса, у дарсни ўз хоҳиши билан қолдирмаган. Лекин журналда соат барибир қолдирилган деб ёзилади ва у 18 → 30 → 74 шкаласи бўйлаб йиғилади.
Шунинг учун амалий қоида битта: ҳар қандай чиқиш ёзма асос билан расмийлаштирилиши керак. Буйруқ ёки фармойиш бўлса — унда сана, соат ва асос кўрсатилади; бундай ҳужжат кейинчалик соатни тушунтиришнинг ягона далили бўлади. Оғзаки кўрсатма эса ҳеч қандай из қолдирмайди.
Талабанинг қўлидаги тўрт қадам
- Ёзма асос сўранг. Ким, қайси ҳужжат билан чақираётганини аниқланг. Буйруқ рақами ва санаси бўлсин.
- Дарснинг ўрнини сўранг. Қолдирилган машғулот қачон қопланиши жадвал билан белгиланиши керак.
- Шикоят ҳуқуқидан фойдаланинг. Низомнинг 32-банди талабага олийгоҳ раҳбарияти қарорларидан норози бўлса, белгиланган тартибда шикоят қилиш ҳуқуқини беради.
- Ёзма мурожаат қилинг. Оғзаки эътироз из қолдирмайди; кириш рақами билан қабул қилинган ариза қолади.
Нима хато кетади
- «Ихтиёрий» деб рўйхатга ёздириш. Рўйхат, гуруҳ сардори орқали чақирув ва давомат назорати «ихтиёрий» таърифига тўғри келмайди.
- Соатни кейин ҳисоблаш. Талаба семестр охирида 74 соатга яқинлашганини кўради, лекин қайси кунлар нима учун ёзилганини эслай олмайди. Санани ўша куни ёзиб қўйинг.
- Тиббий маълумотномани кечиктириш. Маълумотнома белгиланган шаклда ва ўз вақтида топширилиши керак; кейин келтирилгани соатни ҳар доим ҳам ўчирмайди.
- Ота-онага хабар босқичини эътиборсиз қолдириш. 30 соатда оила хабардор қилинади — бу огоҳлантиришнинг охирги босқичи, ундан кейин фақат 74 соат қолади.
Ишлаб чиқилган мисол
Иккинчи курс талабаси куз семестрида икки марта икки кундан ташқи ишга чиқарилди. Кунига ўртача 6 соат дарс бўлса, бу 24 соат. Ундан ташқари у касал бўлиб тўрт кун ётди ва маълумотнома келтирди — бу соатлар ҳисобга олинмайди. Семестр ўртасида яна бир марта уч кун тадбирга жалб қилинди: яна 18 соат. Жами 42 соат, яъни у 30 соат чегарасидан ўтиб, ота-онаси хабардор қилинадиган босқичга тушди. Четлаштириш чегарасигача 32 соат қолди — бу бор-йўғи олти кунлик дарс. Агар чиқишлар буйруқ билан расмийлаштирилган бўлса, талаба шу буйруқларга таяниб соатларни қайта кўриб чиқишни сўраши мумкин; оғзаки чақирув бўлса, таянадиган ҳужжати қолмайди.
Текширув рўйхати: семестр давомида
- Ҳар чиқишда буйруқ рақами ва санасини ёзиб боринг.
- Ойига бир марта ўз давоматингизни журналдан текширинг.
- Тиббий маълумотномани белгиланган шаклда, кечиктирмасдан топширинг.
- 18 соатга яқинлашсангиз — деканатга ўзингиз мурожаат қилинг, огоҳлантиришни кутманг.
- Қолдирилган машғулотни қоплаш жадвалини сўранг.
Талабанинг бошқа ҳуқуқлари нима дейди
34-банд ёлғиз турмайди. 32-банд таълим стандартига мувофиқ таълим олиш ҳуқуқини беради — таълимдан узилган ҳар соат айнан шу ҳуқуқни камайтиради. 35-банд эса талабанинг мажбуриятини белгилайди: ўқув режасидаги барча машғулотларда топшириқларни белгиланган муддатда бажариш. Яъни қолдирилган дарс талабанинг ўз зиммасидаги мажбуриятни ҳам қийинлаштиради.
Шунинг учун бу мавзуни «ишга чиқиш ёқадими ёки йўқми» деб эмас, икки томонлама ҳисоб деб кўриш тўғри: бир томонда тақиқ, иккинчи томонда соат.
«Узрли сабаб» нима ва нима эмас
74 соат чегараси фақат узрли сабабсиз қолдирилган соатларга тегишли. Ҳужжатда узрли сабабнинг ягона номи билан аталгани — белгиланган шаклдаги тиббий маълумотнома. Бу 42-бандда ҳам, 578-сон қарорнинг 49-бандида ҳам бир хил ёзилган.
Амалий оқибати шу: оғзаки рухсат, гуруҳ сардорининг эслатмаси ёки деканатнинг телефон орқали розилиги журналда из қолдирмайди. Қолдирилган соатни кейинчалик «узрли» деб кўрсатиш учун қўлда ҳужжат бўлиши керак — маълумотнома ёки олийгоҳнинг ўз буйруғи.
Шу сабабли олийгоҳ номидан ташқи ишга чиқарилган талаба учун буйруқ икки марта керак бўлади: биринчиси чиқишни расмийлаштиради, иккинчиси ўша кунлар давоматга қандай ёзилишини белгилайди. Амалда иккинчиси кўпинча ёзилмайди ва бутун юк талабанинг зиммасида қолади.
Шикоят занжири: кимга ва қандай ёзасиз
Низомнинг 32-банди шикоят ҳуқуқини беради, лекин унинг тартибини батафсил ёзмайди — «белгиланган тартибда» дейилган. Амалда занжир қуйидагича ишлайди ва ҳар босқичда ёзма из қолиши муҳим.
- Кафедра ёки деканат. Ариза икки нусхада ёзилади; биттасига кириш рақами ва сана қўйилади ва у сизда қолади.
- Ректор номига. Деканат жавоби қониқтирмаса ёки муддатида жавоб келмаса.
- Вазирлик. Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг мурожаатлар тизими орқали.
- Ягона портал. my.gov.uz орқали электрон мурожаат — бу ерда жавоб муддати тизимда кузатилади.
Ҳар босқичда битта нарса қўлингизда бўлсин: сана, ҳужжат рақами ва аниқ савол. «Бизни ишга олиб чиқишди» деган умумий жумла эмас, «12-октабр куни 6 соат дарс ўрнига ташқи ишга чиқарилдик, буйруқ рақами кўрсатилмади, ўша соатлар давоматга қандай ёзилди» деган савол жавоб олади.
Олийгоҳ томонидан нима қилиниши керак
Низом фақат талабага мажбурият юкламайди. 42-банднинг иккала қисми ҳам ҳаракатни олийгоҳ зиммасига қўяди: 18 соатда олийгоҳ огоҳлантиради, 30 соатда олийгоҳ қатъий огоҳлантиради ва ота-онани хабардор қилади.
Яъни талаба 74 соатга етганда «мени ҳеч ким огоҳлантирмаган эди» дейиши мумкин бўлган ҳолат ҳужжат бўйича кўзда тутилмаган: огоҳлантириш босқичлари мажбурий. Агар улар ўтказиб юборилган бўлса, бу четлаштириш жараёнида кўтариладиган савол.
Яна бир банд — 31-банд: талабаларни ўқитиш фаолияти Олий таълим жараёнларини бошқариш ахборот тизими ёрдамида тартибга солинади ва мониторинг қилинади. Демак давомат қоғоздаги журналда эмас, тизимда юритилади ва уни кўриш талабанинг ўз ҳуқуқи доирасига киради.
Қолдирилган соат баҳоларга қандай уриб ўтади
Соат фақат четлаштириш билан боғлиқ эмас. 35-банд талабадан ўқув режасидаги топшириқларни белгиланган муддатда бажаришни талаб қилади; 40-банд эса фанни ўзлаштира олмаган талабани академик қарздор деб белгилайди.
Занжир шундай тортилади: қолдирилган машғулот → топшириқ муддатида бажарилмайди → оралиқ назоратда балл кам → семестр якунида қарздорлик → GPA пасаяди → курсдан курсга ўтиш чегараси хавф остида қолади. Яъни ташқи ишга чиққан куннинг нархи ўша кундаги олти соат эмас, семестр охиридаги балл.
Ижара тўлови ва бошқа моддий ҳуқуқлар
Низомда талабанинг моддий ҳолатига оид бандлар ҳам бор ва улар кўпинча билинмайди. 41-банд: талабалар турар жойи билан қамраб олинмаган ва ўзига ёки ота-онасига тегишли бўлмаган уйда ижарада яшайдиган давлат олийгоҳлари кундузги талабаларининг 60 фоизига ойлик ижара тўловининг 50 фоизи Давлат буджети ҳисобидан қоплаб берилади.
36- ва 37-бандлар стипендия асосини кўрсатади: кундузги талабага стипендия ВМ 59-сон қарори бўйича тўланади, Президент ва номли давлат стипендиялари эса ВМ 226-сон қарори бўйича берилади. Бу бандлар бевосита мавзумизга тегишли эмас, лекин бир нарсани кўрсатади: низом талабани фақат мажбурият эгаси эмас, ҳуқуқ эгаси сифатида ҳам ёзади.
Боғлиқ мавзулар
- 1-курс талабаси учун қўлланма: ҳуқуқлар ва дарс қолдириш чегараси
- Талабани ўқишдан четлаштириш: 11 та расмий асос ва 74 соат қоидаси
- GPA қандай ҳисобланади: формула, 60 кредит ва 2,4 чегараси
- Академик таътил: кимга берилади ва стипендия тўланадими
- Ётоқхона тўлови Давлат буджетидан қопланади: кимга ва қандай
Манба: Олий таълим тўғрисидаги Низом, 2026-йил 3-апрелда 3807-рақам билан рўйхатдан ўтган (lex.uz/docs/-8117474), 32-, 34-, 35-, 38-, 41- ва 42-бандлар; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2025-йил 13-сентабрдаги 578-сон қарори (lex.uz/uz/docs/-7726569), 49-банд. Текширилган сана: 2026-йил 3-сентабр.
