Талаба ва ҳарбий хизмат: кечиктириш қоидалари ва ҳужжатлар
Қисқача жавоб. Кундузги бўлимда таҳсил олаётган талабанинг муддатли ҳарбий хизматга чақирилиш муддати ўқишни тамомлагунича кечиктирилади. Қарорни туман (шаҳар) мудофаа ишлари бўлими ҳузуридаги ҳудудий комиссия чиқаради. Кечиктириш — озод этиш эмас: диплом олганингиздан кейинги март-апрел чақирувида чақириласиз ва 12 ой хизмат қиласиз.
Қуйидаги ҳар бир қоида ёнида модда ёки банд рақами туради. Учта ҳужжат ишлатилган: «Умумий ҳарбий мажбурият ва ҳарбий хизмат тўғрисида»ги Қонун (12.12.2002, 436-II-сон), фуқароларни ҳарбий рўйхатга олиш йўриқномаси (30.06.2020, рўйхат рақами 3272) ва академик таътил низоми (Вазирлар Маҳкамасининг 03.06.2021-yildagi 344-сон қарори). Рақамни ўзингиз очиб текширишингиз учун манба ҳаволалари мақола охирида турибди.
Кечиктириш уч асос билан берилади
Қонуннинг 21-моддаси кечиктиришнинг учта асосини санайди: оилавий шароит, саломатлик ва ўқишни давом эттириш. Учаласи ҳам автоматик ишламайди — қарорни туман (шаҳар) мудофаа ишлари бўлими ҳузуридаги ҳудудий комиссия қабул қилади (20-модда).
Оилавий шароит бўйича кечиктириш бешта ҳолатда берилади (21-модда, иккинчи қисм): ота-она меҳнатга қобилияциз бўлиб, уларни боқиши шарт бўлган бошқа вояга етган ўғил бўлмаса; ёлғиз ота ёки онанинг қарамоғида 16 ёшга тўлмаган икки ва ундан ортиқ фарзанд бўлса; чақирув кунида туғишган ака ёки ука муддатли хизматда бўлса; чақирилувчининг онасиз тарбияланаётган вояга етмаган фарзанди бўлса; хотини И ёки II гуруҳ ногиронлигига эга бўлиб, вояга етмаган икки ва ундан ортиқ фарзанди бўлса.
Талаба учун асосий асос — учинчиси. 21-модданинг бешинчи қисми шундай ёзилган: умумий ўрта, ўрта махсус ва профессионал таълим муассасаларида таҳсил олаётган чақирилувчилар, шунингдек олий таълим муассасаларида кундузги ўқишда таҳсил олаётган талабаларнинг чақирилиш муддати ўқишни тамомлагунларига қадар кечиктирилади.
Кимга берилади, кимга берилмайди
Жадвалдаги фарқни битта сўз яратади — «кундузги». У фақат олий таълим қаторига қўйилган; мактаб, техникум ва коллеж қаторида бундай чегара йўқ.
| Ким | Таълим шакли | Кечиктириш | Асос (модда) |
|---|---|---|---|
| Мактаб, техникум, коллеж ўқувчиси | шакл чегараланмаган | ўқишни тамомлагунига қадар | 21 |
| Олий таълим талабаси | кундузги | ўқишни тамомлагунига қадар | 21 |
| Олий таълим талабаси | кечки | берилмайди | 21 |
| Олий таълим талабаси | сиртқи ва масофавий | берилмайди | 21 |
| Ўқишдан четлаштирилган шахс | — | ҳуқуқдан маҳрум бўлади | 21 |
| Саломатлигига кўра яроқсиз деб топилган | — | кечиктириш эмас, озод этиш | 22 |
Кечки ва сиртқи шаклда ўқиётган талаба учун 21-модда бошқа йўл қолдирган: кундузги ва кечки шаклда таҳсил олаётган талабалар ўз розилиги билан сафарбарлик чақируви резерви хизматига олиниши мумкин, бунда бир ойлик ҳарбий йиғинлар июл-августда ўтказилади. Бу кечиктириш эмас, хизматнинг бошқа тури.
Чақирув йилига неча марта ўтказилади?
Бир марта. Қонуннинг 19-моддаси биринчи қисми (2019-йил 5-сентабрдаги O'RQ-564-сон Қонуни таҳририда) шундай ёзилган: фуқароларнинг муддатли ҳарбий хизматга ҳамда сафарбарлик чақируви резервидаги хизматга чақирилиши Президент қарорига асосан йилига бир марта — март-апрел ойларида ўтказилади.
Яъни «кузги чақирув» амалдаги қонунда йўқ. Президент қарори чақирув бошланишига камида бир ой қолганда оммавий ахборот воситаларида эълон қилинади — демак сентабр-октабрда келган «кузги чақирув бошланди» деган хабарлар қонун матнига таянмайди. Сентабрда мудофаа ишлари бўлими сизни чақирса, бу чақирув эмас, ҳарбий рўйхат иши бўлади: қайд этиш, тиббий кўрик ёки ҳужжат аниқлаштириш.
18-модда қайд этиш вақтини ҳам аниқ ёзган: фуқароларни чақирув участкаларида қайд этиш умумий ўрта, ўрта махсус ва бошланғич профессионал таълим муассасасидаги охирги ўқув йилининг октабр-ноябр ойларида ўтказилади. Ўша пайтда сизга чақирилувчининг қайд этилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома берилади ва шу кундан бошлаб ҳарбий рўйхатга кирасиз.
Вақт чизиғи: ким, қачон, нима қилади
| Қачон | Ким қилади | Нима бўлади | Асос (модда) |
|---|---|---|---|
| Охирги ўқув йилининг октабр-ноябр ойлари | туман (шаҳар) мудофаа ишлари органи | чақирув участкасида қайд этиш, гувоҳнома берилади | 18 |
| Чақирув бошланишига камида 1 ой қолганда | Президент қарори эълон қилинади | чақирув саналари оммавий ахборот воситаларида чиқади | 19 |
| Март-апрел, йилига бир марта | чақирув пункти | чақирув қоғозидаги кунда ҳозир бўлиш шарт | 19 |
| Чақирув даврида | ҳудудий комиссия | кечиктириш ёки чақириш тўғрисида қарор чиқаради | 21 |
| Қарор чиққач | мудофаа ишлари бўлими | кечиктириш гувоҳномасининг серияси ва рақами ҳисоб ҳужжатига ёзилади | Йўриқнома 7 |
| Диплом олинган йилдан кейинги март-апрел | ҳудудий комиссия | битирувчи навбатдаги чақирувда чақирилади | 16 |
| 27 ёш тўлган кун | ҳудудий комиссия | Қуролли Кучлар захирасига ўтказилади | 20-2 |
Муддатли ҳарбий хизмат муддати календар ҳисобида 12 ой этиб белгиланган (5-модда, иккинчи қисм). Чақирилиш ёшининг юқори чегараси — 27 ёш: кечиктириш асосини йўқотган ёки асосга эга бўлмаган шахслар чақирилиш куни 27 ёшга тўлгунича навбатдаги чақирувда чақирилади (21-модда, охирги қисм), 27 ёш тўлганда эса ҳудудий комиссия захирага ўтказиш тўғрисида қарор чиқаради (20-2-модда).
Академик таътил кечиктиришни бекор қиладими?
Академик таътил ўз-ўзидан четлаштириш эмас. Низомнинг 4-банди сўзма-сўз шундай ёзилган: талабага академик таътил берилиши уни олий таълим муассасасидан четлаштириш деб ҳисобланмайди. Қонуннинг 21-моддаси эса кечиктириш ҳуқуқидан фақат ўқишдан чиқарилган шахсларни маҳрум қилади. Икки ҳужжат қўшилганда жавоб чиқади: академик таътил талабалик мақомини тугатмайди.
Битта жойда эҳтиёт бўлиш керак. Низомнинг 11-банди академик таътил муддатига талабанинг ўқишини сиртқи, масофавий ёки экстернат шаклига ўтказишга йўл очади — буни талабанинг ўз аризаси билан ректор буйруғи ҳал қилади. Қонун эса олий таълимда кечиктиришни фақат кундузги талабага беради. Шунинг учун бундай аризани имзолашдан олдин туман (шаҳар) мудофаа ишлари бўлимидан ўз ҳолатингиз бўйича ёзма жавоб олинг.
Академик таътил билан боғлиқ қолган рақамлар: ариза ректор номига ёзилади (6-банд), мурожаат бир ҳафта муддатда кўриб чиқилади (10-банд), академик таътил даврида стипендия тўланмайди (5-банд), қайтиш аризасини асоссиз рад этиш тақиқланган (15-банд). Ҳарбий хизмат учун академик таътил сўралганда аризага туман (шаҳар) мудофаа ишлари органининг чақирув қоғози илова қилинади (7-банд) — бошқа ҳеч қандай ҳужжат талаб қилинмайди. Батафсил: академик таътил 2026 — шартлари ва муддати.
Ўқишдан четлаштирилсангиз нима бўлади
21-модданинг эттинчи қисми қисқа: таълим муассасаларидан ўқишдан чиқарилган шахслар чақирилиш муддатини кечиктириш ҳуқуқидан маҳрум бўладилар. Буйруқ имзоланган кундан бошлаб сизда кечиктириш асоси қолмайди ва навбатдаги март-апрел чақируви сизга тегишли бўлади.
Яна битта мажбурият бор ва у кўпинча эътибордан четда қолади. 45-модданинг охирги қисми: чақирилувчилар оилавий аҳволи, саломатлиги, турар жойи, маълумоти, иш жойи ва лавозими ўзгарган тақдирда ҳарбий рўйхатда турган жойдаги органга бу ҳақда етти кунлик муддат ичида шахсан маълум қилишлари шарт. Ўқишдан четлаштирилиш ҳам, бошқа таълим муассасасига ўтиш ҳам шу рўйхатга киради.
Қандай ҳужжат, қаерга, қайси муддатда
Кечиктириш учун алоҳида ариза шакли ёки давлат божи йўқ. Иш қуйидаги тартибда юради.
- Талабалик мақомингизни ўқиш жойингиз тасдиқлайди: 45-моддага кўра таълим муассасаси раҳбари мудофаа ишлари органи талаби билан ҳарбий рўйхатда турган шахслар тўғрисидаги маълумотларни тақдим этиши шарт.
- Чақирув қоғози келганда кўрсатилган кунда мудофаа ишлари бўлимига борасиз — бу мажбурият 19-моддада ёзилган.
- Ҳудудий комиссия қарор чиқаради: кечиктириш, чақириш, резервга олиш ёки захирага ўтказиш (20-2-модда).
- Қарор ҳисоб ҳужжатида қайд этилади: йўриқноманинг 7-бандига кўра шахсий варақага чақирув муддати кечиктирилганлиги ҳақидаги гувоҳноманинг серияси ва сони ҳамда кечиктириш кунининг санаси ёзилади; чақирилувчининг варақасида эса у кечиктириш ҳуқуқидан қанча муддатга фойдаланиши кўрсатилади (10-банд).
- Комиссия қарори сизни қаноатлантирмаса, 20-2-модданинг охирги қисми бўйича уни судга шикоят қилиш мумкин.
Дарсни қолдириш масаласи ҳам ҳужжатда ҳал қилинган. 25-модда: фуқаролар ҳарбий рўйхатдан ўтиш, ҳарбий хизматга чақирилиш билан боғлиқ вазифаларни бажариш учун зарур вақт давомида ўқишдан озод этилади ва ўқиш жойидаги стипендияси сақланиб қолади. Чақирув қоғозининг нусхасини деканатга беринг — давомат масаласи шу билан ёпилади.
Нима хато кетади — бешта йиқилиш ҳолати
| Хато | Оқибати | Тўғри йўл | Неча кун |
|---|---|---|---|
| Кузда чақирув бўлади деб кутиш | март-апрел ойнасини ўтказиб юборасиз | Президент қарорини чақирувдан 1 ой олдин кутинг | 30 |
| Академик таътил даврида сиртқи шаклга ўтиш | кундузги мақомингиз тугайди | буйруқдан олдин мудофаа ишлари бўлимидан ёзма жавоб олинг | 7 |
| Четлаштирилгач жим туриш | ҳарбий рўйхат қоидасини бузасиз | ўзингиз бориб хабар берасиз | 7 |
| Комиссияга бориш учун дарсни қолдириш | давомат ва стипендия баҳс бўлади | чақирув қоғозини деканатга топширасиз | 1 |
| Кечиктиришни озод этиш деб билиш | дипломдан кейин тайёргарликсиз чақириласиз | битириш йилини олдиндан ҳисоблаб қўясиз | 365 |
Бешинчи қаторни алоҳида ўқинг. Кечиктириш хизматни бекор қилмайди, уни силжитади. 16-модданинг тўғридан-тўғри жумласи: олий таълим муассасаларининг ўқув бўлинмаларида ҳарбий тайёргарлик таълимидан ўтмаган талабалар таълим муассасасини тамомлаганларидан кейин муддатли ҳарбий хизматни ўташ учун чақириладилар.
Ҳарбий тайёргарлик бўлинмаси кечиктиришнинг давоми эмас
Баъзи талабалар олийгоҳдаги ҳарбий тайёргарлик ўқув бўлинмасини «хизматдан қутулиш йўли» деб тушунади. 16-модда бошқача ёзган: бўлинмада таълим дастурини ўзлаштирган ва давлат имтиҳонларини топширган талабалар лейтенант унвони берилганидан кейин ҳақиқий ҳарбий хизматга чақириладилар ёки резерв ёхуд захирага ўтказиладилар. Яъни натижа икки хил бўлиши мумкин ва уни сиз танламайсиз.
Бўлинманинг шартлари ҳам шу моддада: кундузги бўлимда ўқиётган эркак талабалар, тиббиёт олийгоҳлари талабалари эса жинсидан қатъи назар ҳарбий тайёргарликдан ўтадилар; жалб қилинадиганлар — 27 ёшгача бўлган, саломатлигига кўра яроқли талабалар; қабул шахсий ариза билан ихтиёрий асосда ўтказилади. Бўлинмага саралаш, ҳужжат ва ёш чегараси бўйича батафсил: ҳарбий тайёргарлик бўлинмаси шартлари.
Текширув рўйхати
- Буйруқда таълим шаклингиз кундузги деб ёзилганини талабалар бўлимидан тасдиқланг — 21-модда айнан шу сўзга таянади.
- Чақирув участкасида қайд этилганлигингиз тўғрисидаги гувоҳнома қўлингизда бўлсин: у 18-модда бўйича берилади.
- Кечиктириш гувоҳномасининг серияси ва рақамини сўраб олинг — йўриқноманинг 7-банди уларни ҳисоб ҳужжатига ёзишни талаб қилади.
- Маълумотингиз, турар жойингиз ёки оилавий аҳволингиз ўзгарса — 7 кун ичида ўзингиз хабар беринг (45-модда).
- Академик таътил аризангизга сиртқи ёки масофавий шаклга ўтказиш банди қўшилаётган бўлса, буйруқдан олдин мудофаа ишлари бўлими билан аниқлаштиринг.
- Битириш йилингизни ҳозир ҳисоблаб қўйинг: чақирув ўша йилдан кейинги март-апрелда келади.
Ишлаб чиқилган мисол
Сардор 2026-йил июнда 11-синфни тугатди, сентабрда кундузги бакалавриатга ўқишга кирди, 18 ёшда. Таълим муддати 4 йил.
- 2026-йил сентабрдан 2030-йил июнга қадар — 46 ой давомида кечиктириш кучда: у кундузги талаба (21-модда).
- 2027, 2028, 2029 ва 2030-йилларнинг март-апрел чақирувлари уни четлаб ўтади — тўртта чақирув (19-модда).
- 2030-йил июнда диплом олади. Кейинги чақирув — 2031-йил март-апрел. Хизмат 12 ой, яъни 2032-йил баҳорида захирага ўтади (5-модда).
- Иккинчи тармоқ: агар у 2029-йил 15-ноябрда 3-курсдан четлаштирилса, 22-ноябрга қадар мудофаа ишлари бўлимига ўзи хабар беради (45-модда) ва кечиктириш асосини йўқотади. У ҳолда чақирув 2031-йилда эмас, 2030-йил март-апрелда келади — бир йил олдин ва дипломсиз.
Икки тармоқ орасидаги фарқ — хизмат муддати эмас, у иккаласида ҳам 12 ой. Фарқ дипломда: биринчи тармоқда Сардор хизматга олий маълумот билан боради, иккинчисида уч йиллик ўқиш ярим йўлда узилади ва қайта тиклаш алоҳида жараёнга айланади.
1-курсда талабани кутаётган қолган расмиятчиликлар — ҳужжатлар, давомат шкаласи ва ҳуқуқлар — бу ерда йиғилган: 1-курс қўлланмаси 2026. Йўналиш танлаш босқичида бўлсангиз, ўзингизга мос йўналишларни кўриб чиқинг.
Шу мавзуда яна: Жамоат хавфсизлиги университети 2027: 600 курсант, 300 масофавий ўрин
Шу мавзуда яна: Темурбеклар мактаби: 9-синфдан кейин қабул, битирувчига 30 фоиз балл
Шу мавзуда яна: Ҳарбий таълим йўналишига кириш учун турникда 11 марта тортиласиз
Манба: «Умумий ҳарбий мажбурият ва ҳарбий хизмат тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни, 12.12.2002-yildagi 436-II-сон, 5, 16, 18, 19, 20-2, 21, 22, 25 ва 45-моддалар — lex.uz/uz/docs/-78717; Ўзбекистон Республикаси фуқароларини ҳарбий рўйхатга олишни ташкил этиш ва юритиш тартиби тўғрисидаги йўриқнома, 30.06.2020-yilda рўйхатдан ўтган, рўйхат рақами 3272, 7 ва 10-бандлар — lex.uz/uz/docs/-4933234; Олий таълим муассасалари талабаларига академик таътил бериш тартиби тўғрисидаги низом, Вазирлар Маҳкамасининг 03.06.2021-yildagi 344-сон қарори, 4, 5, 6, 7, 10, 11 ва 15-бандлар — lex.uz/uz/docs/-5443081 (текширилган сана: 2026-09-04)
