1-курс талабаси учун қўлланма 2026: ҳуқуқларингиз, дарс қолдириш чегараси ва тўловлар
Ғолибжон Давронов
Қисқача жавоб. 2026-йил 3-апрелда олий таълим тўғрисидаги янги Низом кучга кирди ва у 1-курс талабаси учун бир нечта аниқ рақамни белгилайди: 18 соат дарс қолдирсангиз огоҳлантириш, 30 соатда ота-онангиз хабардор қилинади, 74 соатдан ортиқда четлаштириш асоси пайдо бўлади. Университет сизни ўқиш билан боғлиқ бўлмаган ишларга жалб қила олмайди — бу тақиқланган. Бўш вақтингизда меҳнат шартномаси асосида ишлашингиз эса мумкин.
Қайси ҳужжат сизнинг ҳуқуқингизни белгилайди?
Асосий ҳужжат — Олий таълим тўғрисидаги Низом (рўйхат рақами 3807, 2026-йил 3-апрел). У Олий таълим, фан ва инновациялар вазирининг 2026-йил 10-мартдаги 99-сон буйруғи билан тасдиқланиб, Адлия вазирлигида 2026-йил 3-апрелда рўйхатдан ўтган. Четлаштириш ва тиклаш масалалари эса 578-сон қарор билан тартибга солинади.
Бу икки ҳужжат — сизнинг талабалик ҳаётингизнинг қонуний асоси. Деканат ёки куратор айтган гап улар билан зиддиятга кирса, устунлик ҳужжатда.
Неча соат дарс қолдирсам нима бўлади?
Бу — 1-курсда энг кўп адашиладиган жой, чунки мактабда бундай аниқ шкала йўқ эди:
| Қолдирилган соат | Оқибати | Асос |
|---|---|---|
| 18 соат | ОТМ томонидан огоҳлантирилади | Низом, 42-банд |
| 30 соат | Қатъий огоҳлантириш + ота-онага хабар | Низом, 42-банд |
| 74 соатдан ортиқ | Четлаштириш асоси пайдо бўлади | 578-сон қарор, 49-банд |
Учала ҳолатда ҳам тиббий маълумотнома тақдим этилса, қолдирилган соатлар ҳисобга олинмайди. Шунинг учун касал бўлсангиз — поликлиникага боринг ва маълумотнома олинг, "ўзим тузалиб кетаман" деб қўйманг.
Диққат қилинг: 74 соат — бир семестр ичида ҳисобланади ва у четлаштиришнинг автоматик сабаби эмас, балки асоси. Лекин унга етиб борганингизда вазият аллақачон деканат қўлида бўлади.
Университет мени пахтага ёки ҳашарга жўната оладими?
Йўқ. Янги Низомнинг 34-банди қисқа ва аниқ: "Олий таълим ташкилотларида талабаларни таълим олиш билан боғлиқ бўлмаган ишларга жалб этиш тақиқланади."
Бу — 2026-йилги Низомдаги энг муҳим янгиликлардан бири ва уни билиш керак. Мажбурлаш ҳолати бўлса, Низомнинг 32-банди сизга ОТМ раҳбарияти қарорларидан норози бўлганда белгиланган тартибда шикоят қилиш ҳуқуқини беради.
Стипендия кимга тўланади?
Стипендия кундузги таълим шаклида таҳсил олаётган талабаларга тўланади — Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йил 31-январдаги 59-сон қарори билан тасдиқланган низомга асосан. Кечки, сиртқи ва масофавий шаклларда стипендия йўқ.
Бундан ташқари, иқтидорли талабалар Президент стипендияси ва номли давлат стипендияларини олишлари мумкин (Вазирлар Маҳкамасининг 2008-йил 13-октабрдаги 226-сон қарори). Миқдорлар ва шартлар ҳақида батафсил: бакалавриат талабалари қанча стипендия олади.
Ётоқхона берилмаса, ижара пули қопланадими?
Ҳа. Низомнинг 41-банди аниқ рақам беради: талабалар турар жойи билан қамраб олинмаган ва ўзига ёки ота-онасига тегишли бўлмаган уйда ижарада яшайдиган давлат ОТМ талабаларининг 60 фоизига улар тўлайдиган ойлик ижара тўловининг 50 фоизи Давлат буджети ҳисобидан қоплаб берилади.
ОТМлар ўзининг буджетдан ташқари маблағлари ҳисобидан бошқа талабаларга ҳам ижара тўловининг бир қисмини қоплаши мумкин. Ариза бериш тартиби ҳақида: талабаларга ижара пули қоплаб берилади ва ётоқхонага ариза бериш.
Яна бир қоида: талабалар турар жойидан қонунчиликда белгиланмаган бошқа мақсадларда (ижарага бериш, олди-сотди, ҳадя) фойдаланишга йўл қўйилмайди.
Ўқиш билан бирга ишласам бўладими?
Ҳа, ва бу Низомда алоҳида ёзилган (38-банд). Кундузги таълим шаклидаги талабалар ўқув машғулотларидан бўш вақтларида, ўқиш жараёнига зарар етказмаган ҳолда, меҳнат қонунчилигига мувофиқ ва ундаги меъёрлардан ошмаган ҳажмда меҳнат шартномаси асосида ишлаши мумкин — ОТМнинг ўзида ёки бошқа корхона ва ташкилотларда.
Калит сўз — меҳнат шартномаси. Расмийлаштирилмаган иш сизни ҳимоя қилмайди ва дарс жадвалига тўқнашса, оқибати ўзингизга қолади.
Талаба сифатида қандай ҳуқуқларингиз бор?
Низомнинг 32-бандида тўлиқ саналган. Амалда энг кўп асқотадиганлари:
- Давлат таълим стандартларига мувофиқ сифатли таълим олиш
- Кутубхона, ахборот ресурслари, ўқув, илмий ва даволаш бўлинмалари хизматидан бепул фойдаланиш
- Ўқув режа ва дастурларни такомиллаштириш юзасидан раҳбариятга таклиф бериш ва таълим жараёнига оид муҳокамаларда иштирок этиш
- Илмий-тадқиқот ишларида, анжуман ва кўргазмаларда иштирок этиш, ишларни нашрга тақдим этиш
- ОТМ раҳбарияти қарорларидан норози бўлсангиз шикоят қилиш
- Академик мобиллик ва қўшма таълим дастурларида иштирок этиш
Мажбуриятлар ҳам бор (35-банд): ўқув режадаги мажбурий ва танлов фанларини ўзлаштириш, топшириқларни белгиланган муддатда бажариш, ОТМ низоми, ички тартиб қоидалари ва турар жой талабларига риоя қилиш.
Фанни ўзлаштира олмасам нима бўлади?
Таълим дастурида белгиланган фанларни ўзлаштира олмаган талаба академик қарздор ҳисобланади (40-банд). Бу дарҳол четлаштириш эмас.
578-сон қарорга кўра, академик қарздорлик туфайли талаба курсда қолдирилиши мумкин. Кредит-модуль тизимидаги йўналишларда эса семестр ёки ўқув йили якуни бўйича GPA ўтиш балини тўплай олмаслик шундай оқибатга олиб келади. Кредит тизими жорий этилган ОТМда талаба бутун семестрни эмас, фақат ўзлаштира олмаган фанларни такроран ўқийди. Батафсил: курсда қолдириш ва қайта тиклаш қоидалари.
Контракт тўлови қачон амалга оширилади?
Тўлов 15-сентабрдан ёки Давлат комиссияси белгилаган муддатдан кечиктирилмасдан амалга оширилиши лозим. Тўловни ўз вақтида бажармаслик четлаштириш асосларидан бири — буни енгил олманг.
Агар қўшимча қабул ёки табақалаштирилган контракт асосида кирган бўлсангиз, шартлар бошқача: супер-контракт 2026/2027 қоидалари ва нарх ҳисоби.
Ҳарбий хизмат нима бўлади?
Низомнинг 33-бандига кўра, ОТМнинг ўқув бўлинмаларида ҳарбий тайёргарлик таълимидан ўтмаган талабалар таълим муассасасини тамомлаганларидан кейин "Умумий ҳарбий мажбурият ва ҳарбий хизмат тўғрисида"ги Қонунга мувофиқ муддатли ҳарбий хизматга чақириладилар.
Ўқиш давомида чақирув келса — бу академик таътил асосларидан бири ва талабалик мақомингиз сақланади: академик таътил шартлари.
Талабалик гувоҳномаси ва электрон тизим
Талабага талабалик гувоҳномаси (ID карта) берилиши мумкин (30-банд). Ўқитиш фаолияти эса Олий таълим жараёнларини бошқариш ахборот тизими ёрдамида тартибга солинади ва мониторинг қилинади (31-банд) — яъни баҳоларингиз, давоматингиз ва буйруқлар электрон тизимда қайд этилади. Кириш маълумотларини биринчи ҳафтадаёқ олинг ва ўз маълумотларингизни текширинг.
Биринчи семестрда ёзма ишлар
Низом ўқув жараёни турларини белгилайди, лекин амалда 1-курсни энг кўп қийнайдиган нарса — мактабда умуман учрамаган ёзма иш турлари: мустақил иш, реферат, тақдимот ва курс иши. Уларнинг тузилиши ва талаблари ҳақида алоҳида қўлланмамиз бор: биринчи семестрда сизни нима кутмоқда.
Манбалар
Олий таълим тўғрисидаги Низом (рўйхат рақами 3807, 2026-йил 3-апрел) — 30-43-бандлар (Олий таълим ташкилоти талабалари бўлими). Четлаштириш, курсда қолдириш ва тиклаш қоидалари — Вазирлар Маҳкамасининг 2025-йил 13-сентабрдаги 578-сон қарор, 3-илова. Стипендия — Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йил 31-январдаги 59-сон қарори; Президент ва номли стипендиялар — 2008-йил 13-октабрдаги 226-сон қарор.
