Talabani darsdan boshqa ishga jalb etish taqiqlanadi: 34-band

Qisqacha javob. Oliy ta'lim tashkilotlarida talabalarni ta'lim olish bilan bog'liq bo'lmagan ishlarga jalb etish taqiqlanadi. Bu bitta jumla — Oliy ta'lim to'g'risidagi Nizomning 34-bandi. Undan tashqarida qoladigan istisno hujjatda yozilmagan. Ayni paytda darsni qoldirish oqibati aniq raqamlar bilan belgilangan: 18 soat — ogohlantirish, 30 soat — ota-onangizga xabar, 74 soatdan ortig'i — chetlashtirish asosi. Ikkalasi birga o'qilganda savol tug'iladi: dars o'rniga boshqa ishga chiqqan talabaning qoldirgan soati kimning hisobiga yoziladi.

Qoida qayerda yozilgan

Asos — Oliy ta'lim to'g'risidagi Nizom, 2026-yil 3-aprelda 3807-raqam bilan davlat ro'yxatidan o'tgan. Uning 34-bandi so'zma-so'z shunday: «Oliy ta'lim tashkilotlarida talabalarni ta'lim olish bilan bog'liq bo'lmagan ishlarga jalb etish taqiqlanadi».

Bandning tuzilishiga e'tibor bering. Unda «ixtiyoriy bo'lsa mumkin», «rektor ruxsati bilan», «o'quv rejasidan tashqari vaqtda» degan shart yo'q. Taqiq shartsiz yozilgan.

Bu nizom bakalavriat va magistratura talabalariga tatbiq etiladi. Ikkita istisno hujjatning o'zida ko'rsatilgan: u oliy harbiy va harbiylashtirilgan ta'lim muassasalariga tatbiq etilmaydi, xorijiy oliygohlar va ularning filiallariga esa qonunchilikda belgilangan tartibda qo'llanadi.

Nima ta'lim bilan bog'liq va nima yo'q

Chegara amalda shu savolga qarab o'tadi: bajarilayotgan ish o'quv rejasi, malaka talablari yoki ilmiy ish bilan bog'lanadimi.

• Ta'lim bilan bog'liq: o'quv va ishlab chiqarish amaliyoti, laboratoriya ishi, kafedra buyrug'i bilan ilmiy tadqiqot, o'quv rejaga kiritilgan dala mashg'uloti, anjuman va olimpiadada ishtirok.
• Ta'lim bilan bog'liq emas: qishloq xo'jaligi ishlari, hudud obodonlashtirish, tadbir uchun qatorga qo'yish, boshqa tashkilotning ishini bajarish, oliygoh binosidan tashqaridagi jismoniy mehnat.

Ikkinchi ro'yxatdagi ishlarga talabani jalb etish uchun hujjatda hech qanday tartib ko'rsatilmagan — chunki taqiq mutlaq.

Ishlash huquqi bilan aralashtirmang

Bu ikki narsa ko'pincha chalkashtiriladi. Nizomning 38-bandi kunduzgi talabaga ishlash huquqini beradi: o'quv mashg'ulotlaridan bo'sh vaqtda, o'qish jarayoniga zarar yetkazmagan holda, mehnat qonunchiligiga muvofiq va unda belgilangan me'yorlardan oshmagan hajmda, mehnat shartnomasi asosida — oliygohning o'zida yoki boshqa korxonada.

Farqi uchta: ixtiyoriylik, bo'sh vaqt va mehnat shartnomasi. Talaba o'zi xohlab, darsdan bo'sh vaqtida, shartnoma bilan ishlaydi — bu 38-band. Talabani ro'yxatga yozib, dars vaqtida, shartnomasiz ishga olib chiqish — bu 34-band buzilishi.

Dars qoldirish shkalasi: 18, 30, 74

Bu raqamlar mavzuning ikkinchi yarmi, chunki ta'limdan chalg'igan har soat shu shkalaga tushadi.

Uchala raqamda ham bitta istisno bor: salomatligi sababli belgilangan shakldagi tibbiy ma'lumotnoma taqdim etilgan holat hisobga olinmaydi. Boshqa hech qanday istisno yozilmagan — ya'ni «tadbirga borgan edim» degan izoh soatni o'chirmaydi.

74 soat chegarasi VM 578-son qarorining 49-bandida turibdi va u bir semestr ichida hisoblanadi. Band aynan shunday: darslarni uzrli sabablarsiz 74 soatdan ortiq qoldirgani chetlashtirishga asos bo'ladi.

Qaysi soat kimning hisobiga yoziladi?

Mana shu yerda ikki qoida to'qnashadi. Agar talaba dars vaqtida ta'limga aloqasi yo'q ishga chiqarilgan bo'lsa, u darsni o'z xohishi bilan qoldirmagan. Lekin jurnalda soat baribir qoldirilgan deb yoziladi va u 18 → 30 → 74 shkalasi bo'ylab yig'iladi.

Shuning uchun amaliy qoida bitta: har qanday chiqish yozma asos bilan rasmiylashtirilishi kerak. Buyruq yoki farmoyish bo'lsa — unda sana, soat va asos ko'rsatiladi; bunday hujjat keyinchalik soatni tushuntirishning yagona dalili bo'ladi. Og'zaki ko'rsatma esa hech qanday iz qoldirmaydi.

Talabaning qo'lidagi to'rt qadam

1. Yozma asos so'rang. Kim, qaysi hujjat bilan chaqirayotganini aniqlang. Buyruq raqami va sanasi bo'lsin.
2. Darsning o'rnini so'rang. Qoldirilgan mashg'ulot qachon qoplanishi jadval bilan belgilanishi kerak.
3. Shikoyat huquqidan foydalaning. Nizomning 32-bandi talabaga oliygoh rahbariyati qarorlaridan norozi bo'lsa, belgilangan tartibda shikoyat qilish huquqini beradi.
4. Yozma murojaat qiling. Og'zaki e'tiroz iz qoldirmaydi; kirish raqami bilan qabul qilingan ariza qoladi.

Nima xato ketadi

• «Ixtiyoriy» deb ro'yxatga yozdirish. Ro'yxat, guruh sardori orqali chaqiruv va davomat nazorati «ixtiyoriy» ta'rifiga to'g'ri kelmaydi.
• Soatni keyin hisoblash. Talaba semestr oxirida 74 soatga yaqinlashganini ko'radi, lekin qaysi kunlar nima uchun yozilganini eslay olmaydi. Sanani o'sha kuni yozib qo'ying.
• Tibbiy ma'lumotnomani kechiktirish. Ma'lumotnoma belgilangan shaklda va o'z vaqtida topshirilishi kerak; keyin keltirilgani soatni har doim ham o'chirmaydi.
• Ota-onaga xabar bosqichini e'tiborsiz qoldirish. 30 soatda oila xabardor qilinadi — bu ogohlantirishning oxirgi bosqichi, undan keyin faqat 74 soat qoladi.

Ishlab chiqilgan misol

Ikkinchi kurs talabasi kuz semestrida ikki marta ikki kundan tashqi ishga chiqarildi. Kuniga o'rtacha 6 soat dars bo'lsa, bu 24 soat. Undan tashqari u kasal bo'lib to'rt kun yotdi va ma'lumotnoma keltirdi — bu soatlar hisobga olinmaydi. Semestr o'rtasida yana bir marta uch kun tadbirga jalb qilindi: yana 18 soat. Jami 42 soat, ya'ni u 30 soat chegarasidan o'tib, ota-onasi xabardor qilinadigan bosqichga tushdi. Chetlashtirish chegarasigacha 32 soat qoldi — bu bor-yo'g'i olti kunlik dars. Agar chiqishlar buyruq bilan rasmiylashtirilgan bo'lsa, talaba shu buyruqlarga tayanib soatlarni qayta ko'rib chiqishni so'rashi mumkin; og'zaki chaqiruv bo'lsa, tayanadigan hujjati qolmaydi.

Tekshiruv ro'yxati: semestr davomida

1. Har chiqishda buyruq raqami va sanasini yozib boring.
2. Oyiga bir marta o'z davomatingizni jurnaldan tekshiring.
3. Tibbiy ma'lumotnomani belgilangan shaklda, kechiktirmasdan topshiring.
4. 18 soatga yaqinlashsangiz — dekanatga o'zingiz murojaat qiling, ogohlantirishni kutmang.
5. Qoldirilgan mashg'ulotni qoplash jadvalini so'rang.

Talabaning boshqa huquqlari nima deydi

34-band yolg'iz turmaydi. 32-band ta'lim standartiga muvofiq ta'lim olish huquqini beradi — ta'limdan uzilgan har soat aynan shu huquqni kamaytiradi. 35-band esa talabaning majburiyatini belgilaydi: o'quv rejasidagi barcha mashg'ulotlarda topshiriqlarni belgilangan muddatda bajarish. Ya'ni qoldirilgan dars talabaning o'z zimmasidagi majburiyatni ham qiyinlashtiradi.

Shuning uchun bu mavzuni «ishga chiqish yoqadimi yoki yo'qmi» deb emas, ikki tomonlama hisob deb ko'rish to'g'ri: bir tomonda taqiq, ikkinchi tomonda soat.

«Uzrli sabab» nima va nima emas

74 soat chegarasi faqat uzrli sababsiz qoldirilgan soatlarga tegishli. Hujjatda uzrli sababning yagona nomi bilan atalgani — belgilangan shakldagi tibbiy ma'lumotnoma. Bu 42-bandda ham, 578-son qarorning 49-bandida ham bir xil yozilgan.

Amaliy oqibati shu: og'zaki ruxsat, guruh sardorining eslatmasi yoki dekanatning telefon orqali roziligi jurnalda iz qoldirmaydi. Qoldirilgan soatni keyinchalik «uzrli» deb ko'rsatish uchun qo'lda hujjat bo'lishi kerak — ma'lumotnoma yoki oliygohning o'z buyrug'i.

Shu sababli oliygoh nomidan tashqi ishga chiqarilgan talaba uchun buyruq ikki marta kerak bo'ladi: birinchisi chiqishni rasmiylashtiradi, ikkinchisi o'sha kunlar davomatga qanday yozilishini belgilaydi. Amalda ikkinchisi ko'pincha yozilmaydi va butun yuk talabaning zimmasida qoladi.

Shikoyat zanjiri: kimga va qanday yozasiz

Nizomning 32-bandi shikoyat huquqini beradi, lekin uning tartibini batafsil yozmaydi — «belgilangan tartibda» deyilgan. Amalda zanjir quyidagicha ishlaydi va har bosqichda yozma iz qolishi muhim.

1. Kafedra yoki dekanat. Ariza ikki nusxada yoziladi; bittasiga kirish raqami va sana qo'yiladi va u sizda qoladi.
2. Rektor nomiga. Dekanat javobi qoniqtirmasa yoki muddatida javob kelmasa.
3. Vazirlik. Oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligining murojaatlar tizimi orqali.
4. Yagona portal. my.gov.uz orqali elektron murojaat — bu yerda javob muddati tizimda kuzatiladi.

Har bosqichda bitta narsa qo'lingizda bo'lsin: sana, hujjat raqami va aniq savol. «Bizni ishga olib chiqishdi» degan umumiy jumla emas, «12-oktabr kuni 6 soat dars o'rniga tashqi ishga chiqarildik, buyruq raqami ko'rsatilmadi, o'sha soatlar davomatga qanday yozildi» degan savol javob oladi.

Oliygoh tomonidan nima qilinishi kerak

Nizom faqat talabaga majburiyat yuklamaydi. 42-bandning ikkala qismi ham harakatni oliygoh zimmasiga qo'yadi: 18 soatda oliygoh ogohlantiradi, 30 soatda oliygoh qat'iy ogohlantiradi va ota-onani xabardor qiladi.

Ya'ni talaba 74 soatga yetganda «meni hech kim ogohlantirmagan edi» deyishi mumkin bo'lgan holat hujjat bo'yicha ko'zda tutilmagan: ogohlantirish bosqichlari majburiy. Agar ular o'tkazib yuborilgan bo'lsa, bu chetlashtirish jarayonida ko'tariladigan savol.

Yana bir band — 31-band: talabalarni o'qitish faoliyati Oliy ta'lim jarayonlarini boshqarish axborot tizimi yordamida tartibga solinadi va monitoring qilinadi. Demak davomat qog'ozdagi jurnalda emas, tizimda yuritiladi va uni ko'rish talabaning o'z huquqi doirasiga kiradi.

Qoldirilgan soat baholarga qanday urib o'tadi

Soat faqat chetlashtirish bilan bog'liq emas. 35-band talabadan o'quv rejasidagi topshiriqlarni belgilangan muddatda bajarishni talab qiladi; 40-band esa fanni o'zlashtira olmagan talabani akademik qarzdor deb belgilaydi.

Zanjir shunday tortiladi: qoldirilgan mashg'ulot → topshiriq muddatida bajarilmaydi → oraliq nazoratda ball kam → semestr yakunida qarzdorlik → GPA pasayadi → kursdan kursga o'tish chegarasi xavf ostida qoladi. Ya'ni tashqi ishga chiqqan kunning narxi o'sha kundagi olti soat emas, semestr oxiridagi ball.

Ijara to'lovi va boshqa moddiy huquqlar

Nizomda talabaning moddiy holatiga oid bandlar ham bor va ular ko'pincha bilinmaydi. 41-band: talabalar turar joyi bilan qamrab olinmagan va o'ziga yoki ota-onasiga tegishli bo'lmagan uyda ijarada yashaydigan davlat oliygohlari kunduzgi talabalarining 60 foiziga oylik ijara to'lovining 50 foizi Davlat budjeti hisobidan qoplab beriladi.

36- va 37-bandlar stipendiya asosini ko'rsatadi: kunduzgi talabaga stipendiya VM 59-son qarori bo'yicha to'lanadi, Prezident va nomli davlat stipendiyalari esa VM 226-son qarori bo'yicha beriladi. Bu bandlar bevosita mavzumizga tegishli emas, lekin bir narsani ko'rsatadi: nizom talabani faqat majburiyat egasi emas, huquq egasi sifatida ham yozadi.

Bog'liq mavzular

• 1-kurs talabasi uchun qo'llanma: huquqlar va dars qoldirish chegarasi
• Talabani o'qishdan chetlashtirish: 11 ta rasmiy asos va 74 soat qoidasi
• GPA qanday hisoblanadi: formula, 60 kredit va 2,4 chegarasi
• Akademik ta'til: kimga beriladi va stipendiya to'lanadimi
• Yotoqxona to'lovi Davlat budjetidan qoplanadi: kimga va qanday

Manba: Oliy ta'lim to'g'risidagi Nizom, 2026-yil 3-aprelda 3807-raqam bilan ro'yxatdan o'tgan (lex.uz/docs/-8117474), 32-, 34-, 35-, 38-, 41- va 42-bandlar; O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 13-sentabrdagi 578-son qarori (lex.uz/uz/docs/-7726569), 49-band. Tekshirilgan sana: 2026-yil 3-sentabr.

Shu mavzuda yana

• OTMdagi harbiy tayyorgarlik bo'linmasi: kim jalb etiladi