Талабани ўқишдан четлаштириш: 11 та расмий асос ва 74 соат қоидаси
Ғолибжон Давронов
Қисқача жавоб. Талабани ўқишдан четлаштиришга 11 та расмий асос бор. Энг кўп учрайдигани — бир семестрда узрли сабабсиз 74 соатдан ортиқ дарс қолдириш. Ундан ташқари: контрактни ўз вақтида тўламаслик, ички тартиб-қоидаларни бузиш, қабул комиссиясига топширилган ҳужжатнинг қалбаки чиқиши ва бошқалар. Курсда қолдириш четлаштириш эмас — бу бошқа қарор ва уни тузатиш имконияти бор.
Четлаштиришга қандай асослар бор?
Амалдаги ҳужжат — Вазирлар Маҳкамасининг 2025-йил 13-сентябрдаги 578-сон қарори, 3-илова, 49-банд. Тўлиқ рўйхат:
| Асос | Изоҳ |
|---|---|
| Ўз хоҳишига кўра | Талабанинг аризаси билан |
| Ўқишнинг бошқа таълим ташкилотига кўчирилиши | Перевод жараёнининг бир қисми |
| Ички тартиб-қоидалар ва одоб-ахлоқ қоидаларини бузиш | ОТМ ҳужжатлари билан белгиланади |
| Бир семестрда узрсиз 74 соатдан ортиқ дарс қолдириш | Тиббий маълумотнома бўлса — истисно |
| Контракт тўловини ўз вақтида амалга оширмаслик | Фақат контракт талабалари учун |
| Суд томонидан озодликдан маҳрум этилиш | — |
| Кириш имтиҳонларида тартибни бузганлиги суд қарори билан аниқланиши | Қайта тикланмайди |
| Курсда қолдирилган талабанинг белгиланган муддатда мурожаат қилмаслиги | — |
| Қабул комиссиясига топширилган ҳужжатнинг қалбакилиги | — |
| Ҳужжатларнинг белгиланган талабларга жавоб бермаслиги | — |
| Вафот этиш | — |
74 соат қандай ҳисобланади?
Ҳисоб бир семестр бўйича юритилади ва фақат узрли сабабсиз қолдирилган соатлар қўшилади. Саломатлик сабабли белгиланган шаклдаги тиббий маълумотнома тақдим этилса, ўша соатлар бу ҳисобга кирмайди.
Муҳим нуқта: 74 соат — бу охирги чегара, биринчи огоҳлантириш эмас. Олий таълим тўғрисидаги Низом (давлат рўйхатидан ўтган рақами 3807) бўйича талабага 18 соат қолдирилганда огоҳлантириш берилади, 30 соатда қатъий чора кўрилади ва ота-онага хабар қилинади. Яъни 74 соатга етгунича талаба камида икки марта расмий огоҳлантириш олади.
Амалий хулоса: битта фандан ҳафтасига 4 соат бўлса, семестр давомида шу фанни бутунлай қолдириш ~60–70 соатни беради. Яъни битта фанни ташлаб қўйиш аллақачон чегарага олиб боради.
Курсда қолдириш билан четлаштиришнинг фарқи нима?
Бу икки хил қарор. Курсда қолдириш (50-банд) қуйидаги ҳолларда бўлади:
- Белгиланган муддатларда фанларни ўзлаштира олмаслик (академик қарздорлик) — кредит-модуль тизимидаги йўналишлар бундан мустасно;
- Кредит-модуль тизимида семестр ёки ўқув йили якунида GPA ўтиш балини тўплай олмаслик;
- Малакавий амалиётга қатнашмаслик ёки амалиёт якунида қониқарсиз баҳоланиш.
Курсда қолдирилган талаба ўқишини тўлов-контракт асосида, ўзлаштирмаган семестр бошидан бошлайди. Кредит тизими жорий этилган ОТМларда эса фақат ўзлаштира олмаган фанларни қайта ўқийди — бутун семестрни эмас.
Лекин бу ҳолат автоматик давом этмайди: ўқишни давом эттириш учун талаба қайта тиклаш учун белгиланган муддатларда ОТМга ариза билан мурожаат қилиши шарт. Мурожаат қилмаса — бу четлаштиришнинг алоҳида асосига айланади.
Академик қарздорлик қанча туради?
Ўқув режаларидаги фанлар бўйича фарқ аниқланса (масалан, бошқа ОТМдан кўчиб келганда), талаба академик қарздор сифатида қабул қилинади. 55-бандга кўра, у ўзлаштирилмаган кредитлар миқдорига мос равишда, базавий тўлов-контракт миқдоридан келиб чиқиб тўлов қилгандан сўнг ўша фанларни ўз ҳисобидан қайта ўқийди.
Яъни нарх бутун семестр учун эмас, айнан қарздор кредитлар сонига пропорсионал ҳисобланади.
Четлаштирилгандан кейин қайтиш мумкинми?
Ҳа — битта истисно билан. Кириш имтиҳонларида тартибни бузгани суд қарори билан аниқланиб четлаштирилганлар талабалар сафига қайта тикланмайди. Қолган ҳолатларда қайта тиклаш йўли очиқ; тартиб ва муддатлар шу қарорнинг 5-бобида белгиланган. Бу жараён ҳақида Ўқишни қайта тиклаш мақоласида батафсил ёзганмиз.
Академик таътил эса алоҳида механизм: ҳарбий хизмат, саломатликни тиклаш, ҳомиладорлик ва туғиш, болани парвариш қилиш таътили, шунингдек оиланинг бетоб аъзосини (ота, она ёки уларнинг ўрнини босувчи шахс, турмуш ўртоқ, фарзанд) парвариш қилиш учун берилади.
Шахсий йиғмажилдда нима бўлиши керак?
53-банд талабанинг шахсий йиғмажилдидаги ҳужжатлар рўйхатини белгилайди:
- Ўрта ёки ўрта махсус таълим тугатилганлиги ҳақидаги ҳужжат ва иловасининг асли;
- Талабаликка қабул қилинганлик тўғрисидаги буйруқдан кўчирма;
- Охирги ўқиган курсга ўтганлик тўғрисидаги буйруқдан кўчирма;
- Академик маълумотнома ёки транскриптнинг асли;
- Талабалар сафидан четлатилганлик тўғрисидаги буйруқдан кўчирма;
- Таҳсил олган ОТМга юборилган сўровноманинг жавоб хати.
Ҳужжатлар тўлиқ бўлмаса ёки уларга ўзгартириш киритилгани аниқланса, ректор ҳужжатларни текшириш ва буйруқ чиқармаслик ҳуқуқига эга (52-банд). Шунинг учун кўчириш ёки қайта тиклашда ҳужжатларни олдиндан тўплаш керак.
Нима қилиш керак — амалий тартиб
- Давоматни ўзингиз ҳисоблаб боринг: 18 ва 30 соат — огоҳлантириш нуқталари, 74 соат — чегара.
- Касал бўлсангиз, белгиланган шаклдаги тиббий маълумотномани ўша пайтда олинг, кейин эмас.
- Контракт тўлови муддатини шартномадан текширинг — кечикиш алоҳида асос.
- Курсда қолдирилсангиз, ариза муддатини ўтказиб юборманг.
- Барча буйруқлардан кўчирма олинг ва сақланг — кейинчалик қайта тиклаш ёки кўчиришда керак бўлади.
Манба: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2025-йил 13-сентябрдаги 578-сон қарори, 3-илова — "Олий таълим ташкилотлари талабалари ўқишини кўчириш, қайта тиклаш ва ўқишдан четлаштириш тартиби тўғрисида низом", 6-боб (49–57-бандлар): lex.uz/uz/docs/-7726569. Дарс қолдириш бўйича огоҳлантириш шкаласи — Олий таълим тўғрисидаги Низом, давлат рўйхати рақами 3807.
