ДТМ 2027 География: мавзулар ва харита билан ишлаш
Ғолибжон Давронов
Қисқача жавоб. География ДТМъда блок фани сифатида топширилади: 1-блокда 30 савол × 3,1 = 93 балл, 2-блокда 30 савол × 2,1 = 63 балл. Энг кўп савол атмосфера-иқлим, литосфера-релйеф ва биосфера мавзуларидан тушади, алоҳида "кўринмас" блок эса — харита билан ишлаш: координаталар, масштаб ва картография саволлари ҳар тестда бор.
ДТМъда географиядан нечта савол тушади?
География мажбурий фан эмас — у сиз танлаган йўналишнинг блок фани бўлса топширилади (география, экология, гидрометеорология, туризм, иқтисодиёт йўналишларининг бир қисми ва бошқалар). 2026-йилги қабулда балл тизими шундай бўлган: 1-блок фани учун 30 та саволнинг ҳар бири 3,1 балл (жами 93), 2-блок фани учун ҳар савол 2,1 балл (жами 63). Бунга учта мажбурий фандан (Она тили, Математика, Ўзбекистон тарихи) 10 тадан савол қўшилади — умумий максимал 189 балл.
Географиядан қайси мавзулар тушади?
Қуйидаги жадвал TestMakon саволлар базаси асосида тузилган — базада географиядан 702 та машқ саволи 13 мавзуга таснифланган. Тақсимот қайси бўлимга қанча куч сарфлаш кераклигини кўрсатади:
| Мавзу | TestMakon базасидаги саволлар |
|---|---|
| Атмосфера ва иқлим | 106 |
| Литосфера ва релйеф (тоғ жинслари, геоморфология) | 84 |
| Биосфера ва тупроқ қоплами | 72 |
| Гидросфера (океан, дарё, кўл, сув ресурслари) | 68 |
| Географик қобиқ ва Ер ҳақида умумий маълумот | 63 |
| Ўзбекистон табиий географияси | 60 |
| Картография ва географик координаталар | 59 |
| Материклар ва океанлар табиий географияси | 52 |
| Табиий ресурслар ва экологик муаммолар | 45 |
| Жаҳон мамлакатлари ва сиёсий харита | 40 |
| Ўзбекистон иқтисодий ва ижтимоий географияси | 26 |
| Аҳоли географияси ва демография | 14 |
| Жаҳон иқтисодиёти ва хўжалик тармоқлари | 13 |
Кўриниб турибдики, табиий география (атмосфера, литосфера, гидросфера, биосфера) — базанинг ярмидан кўпи. Иқтисодий-ижтимоий география саволлари камроқ, лекин улар кўпинча рақамли факт (аҳоли сони, етакчи мамлакатлар) талаб қилгани учун айнан шу бўлимда кўп хато қилинади. Ҳар бир мавзуни алоҳида ёпиб бориш учун география машқ тестлари бўлимида мавзу танлаб тест ечинг — хато жавобларга изоҳ билан қайтасиз.
Харита билан ишлашни қандай ўрганиш керак?
Географияда энг кўп эътибордан четда қоладиган, лекин энг "арзон балл" берадиган блок — картография. Бу саволлар формулага ўхшайди: қоидани билсангиз, жавоб аниқ чиқади. Нималарни машқ қилиш керак:
- Координаталарни аниқлаш. Кенглик ва узунликни чалкаштирмаслик (кенглик — экватордан, узунлик — Гринвичдан), градус ва дақиқаларда нуқта топиш. Кунига 5 та нуқтани атласда топинг.
- Масштаб ҳисоблари. Сонли масштабни номли масштабга айлантириш, харитадаги масофадан ҳақиқий масофани чиқариш — бу типик ҳисоб-савол, 2 дақиқалик машқ билан автоматизмга келади.
- Вақт минтақалари. Узунлик фарқидан вақт фарқини ҳисоблаш (15° = 1 соат) — ҳар йилги "классик" саволлардан.
- Бўш (контур) харита усули. Ҳафтада икки марта бўш харитага давлатлар, пойтахтлар, дарёлар, тоғ тизмаларини ёддан туширинг. Кўз хотираси географияда матндан кучли ишлайди.
- Атлас билан ўқиш. Ҳар қандай мавзуни (масалан, Африка иқлими) ўқиганда атласнинг тегишли харитасини ёнингизда очинг — матн ва харита бирга ёдда қолади.
Ўзбекистон географиясига алоҳида эътибор керакми?
Ҳа. Ўзбекистон табиий ва иқтисодий географияси биргаликда базадаги саволларнинг сезиларли қисмини беради, ва бу саволлар одатда аниқ факт талаб қилади: энг баланд нуқта (Ҳазрат Султон чўққиси), энг йирик дарёлар (Амударё, Сирдарё), вилоятлар сони ва ихтисослашуви, Орол муаммоси. Бу бўлимни "умумий тасаввур" билан ўтиб бўлмайди — алоҳида конспект қилиб, рақамларини жадвалга туширинг. Географиядан миллий сертификат топшириш имконияти ҳам мавжуд — қайси фанлардан сертификат қабул қилиниши ва даража қанча балл бериши миллий сертификат саҳифасида ёзилган.
6 ҳафталик тайёрланиш режаси
- 1-ҳафта — Ер ва картография. Географик қобиқ, Ернинг ҳаракатлари, координаталар, масштаб, вақт минтақалари. Ҳар куни 3 та ҳисоб-масала ечинг.
- 2-ҳафта — Литосфера ва атмосфера. Тоғ жинслари, релйеф шакллари, иқлим минтақалари, шамоллар. Иқлим диаграммаларини ўқишни машқ қилинг.
- 3-ҳафта — Гидросфера ва биосфера. Океан оқимлари, дарё режими, тупроқ турлари, табиат зоналари. Контур харитага дарёлар ва оқимларни туширинг.
- 4-ҳафта — Материклар ва жаҳон сиёсий харитаси. Ҳар материк бўйича: экстремал нуқталар, йирик давлатлар, пойтахтлар. Кунига битта материк.
- 5-ҳафта — Ўзбекистон географияси. Табиий шароит, вилоятлар, саноат тармоқлари, экологик муаммолар — алоҳида конспект ва рақамлар жадвали.
- 6-ҳафта — Аралаш такрорлаш. Ҳар куни 25–30 саволлик аралаш тест, хато чиққан мавзуга қайтиш, контур хариталарни ёддан қайта тўлдириш.
География — хотира ва мантиқ тенг ишлайдиган фан: қоидаларни тушуниб, харитани кўз олдига келтира олсангиз, саволларнинг катта қисми ўз-ўзидан ечилади. Умумий имтиҳон стратегияси ва бошқа фанлар қўлланмалари ДТМ тайёргарлиги саҳифасида — бугун картографиядан биринчи тестни ечиб, қайси мавзу оқсаётганини аниқлаб олинг.
