ДТМ 2027 Тарих: даврлар, саналар ва тайёрланиш усули
Ғолибжон Давронов
Қисқача жавоб. Тарих ДТМъда икки кўринишда келади: Ўзбекистон тарихи барча абитуриентлар учун мажбурий фан (10 савол × 1,1 = 11 балл), тарих йўналишни танлаганлар учун эса блок фани (30 савол, 93 баллгача). Муваффақият формуласи — даврларни хронологик "лента"га жойлаш ва саналарни воқеалар занжири орқали ёдлаш.
ДТМъда тарихдан нечта савол тушади?
2026-йилги қабул тартибида балл тизими қуйидагича бўлган: 1-блок фанидан 30 та савол (ҳар бири 3,1 балл — жами 93), 2-блок фанидан 30 та савол (ҳар бири 2,1 балл — жами 63) ва учта мажбурий фандан (Она тили, Математика, Ўзбекистон тарихи) 10 тадан савол (ҳар бири 1,1 балл — ҳар фандан 11 балл). Демак:
- Ҳар қандай абитуриент — йўналиши қайси бўлишидан қатъи назар — Ўзбекистон тарихидан 10 та саволга жавоб беради. Бу 11 балл, ва грант талашаётганлар учун айнан шу баллар ҳал қилувчи бўлиши мумкин.
- Тарих, ҳуқуқ, халқаро муносабатлар каби йўналишлар абитуриентлари учун тарих блок фани ҳисобланади: 30 та савол, Ўзбекистон тарихи билан бирга жаҳон тарихи ҳам қамраб олинади.
Шу сабабли тарих мақоласини икки аудитория ўқиши керак: мажбурий 10 саволга тайёрланаётганлар асосан Ўзбекистон тарихига, блок фани сифатида топширувчилар эса бутун дастурга эътибор қаратади.
Қайси даврлар ва мавзулар муҳим?
Қуйидаги жадвал TestMakon саволлар базаси асосида тузилган — базада тарихдан 583 та машқ саволи 15 та давр-мавзуга таснифланган. Саволлар сони қайси давр тестларда қанчалик фаол учрашини кўрсатади:
| Давр / мавзу | TestMakon базасидаги саволлар |
|---|---|
| Қадимги Юнонистон ва Рим | 152 |
| Қадимги Шарқ (Миср, Месопотамия, Ҳиндистон, Хитой) | 95 |
| Ибтидоий жамият ва қадимги Ўрта Осиё | 53 |
| Маданият, меъморчилик ва буюк алломалар | 48 |
| Энг янги тарих ва халқаро муносабатлар | 44 |
| Мустақиллик даври (1991 — ҳозиргача) | 33 |
| Туркистон мустамлака даври ва жадидчилик | 31 |
| Мўғуллар истилоси ва Темурийлар даври | 30 |
| Совет даври | 23 |
| Саноат инқилоби ва империялар | 17 |
| Бобур ва ўзбек хонликлари (Бухоро, Хива, Қўқон) | 14 |
| Илк янги давр ва Буюк географик кашфиётлар | 13 |
| Ўрта асрлар Ўрта Осиёси (Сомонийлар, Қорахонийлар, Хоразмшоҳлар) | 11 |
| Ўрта асрлар ва Уйғониш даври (жаҳон) | 10 |
| Жаҳон урушлари (И ва II) | 5 |
Ўзбекистон тарихи бўйича мажбурий саволларга тайёрланаётган бўлсангиз, диққатни қадимги Ўрта Осиё, Темурийлар, хонликлар, мустамлака даври, совет даври ва мустақиллик даврига қаратинг — мажбурий блокдаги саволлар айнан шу даврлар бўйлаб тақсимланади. Ҳар бир давр бўйича алоҳида машқ қилишни тарих машқ тестлари бўлимидан бошлашингиз мумкин — мавзуни танлайсиз, тест ечасиз, хатога изоҳ оласиз.
Саналарни қандай ёдлаш керак?
Тарихдаги энг катта қўрқув — саналар. Лекин санани алоҳида рақам сифатида ёдлаш самарасиз; мия рақамни эмас, боғланишни эслаб қолади. Ишлайдиган усуллар:
- Хронологик лента. Катта қоғозга битта чизиқ тортинг ва ҳар ўрганган даврингизни унга жойлаштиринг. Саволда аниқ сана сўралмаса ҳам, "нима нимадан олдин бўлган" деган саволлар жуда кўп — лента айнан шуни беради.
- Занжир усули. Санани воқеалар занжирига боғланг: "Амир Темур давлати (1370) → Улуғбек расадхонаси → Темурийлар ренессанси". Битта сана эсга тушса, қолгани эргашиб келади.
- Интервал такрорлаш. Янги санани 1 кундан, 3 кундан, 1 ҳафтадан ва 1 ойдан кейин қайта такрорланг. Кунига 5 та янги сана — 2 ойда 300 та мустаҳкам сана дегани.
- Шахс-давр боғлаш. Ҳар бир ҳукмдор ёки алломани даври ва битта асосий иши билан бирга карта қилиб ёзинг: ким, қачон, нима қилди.
Миллий сертификат тарихга ҳам тегишлими?
Тарих фани миллий сертификат тизимига киритилган фанлар қаторида. Сертификат даражаси қанча ДТМ балл бериши ва қандай тартибда ҳисобланиши ҳақидаги тўлиқ жадвални миллий сертификат саҳифасида кўришингиз мумкин — агар имтиҳонгача вақт кўп бўлса, сертификат топшириш эҳтимолини ҳам ҳисобга олинг.
6 ҳафталик тайёрланиш режаси
- 1-ҳафта — Қадимги давр. Ибтидоий жамият, қадимги Ўрта Осиё давлатлари (Бақтрия, Хоразм, Сўғдиёна), Қадимги Шарқ. Хронологик лентани шу ҳафтадан бошланг.
- 2-ҳафта — Антик дунё ва илк ўрта асрлар. Юнонистон, Рим, араблар истилоси, Сомонийлар ва Қорахонийлар. Кунига 5 та сана қоидасини йўлга қўйинг.
- 3-ҳафта — Темурийлар ва хонликлар. Мўғуллар истилоси, Амир Темур, Улуғбек, Бобур, уч хонлик даври. Бу даврлар Ўзбекистон тарихининг "юраги" — саволлар кўп.
- 4-ҳафта — XIX–XX асрлар. Мустамлака даври, жадидчилик, совет даври. Шахслар картотекасини тўлдиринг (Беҳбудий, Фитрат, Чўлпон...).
- 5-ҳафта — Мустақиллик даври ва энг янги жаҳон тарихи. 1991-йилдан кейинги ислоҳотлар, конституциявий жараёнлар, халқаро ташкилотлар.
- 6-ҳафта — Аралаш такрорлаш. Ҳар куни 25–30 саволлик аралаш тест, хато чиққан даврга қайтиб назарияни қайта ўқиш, лентани ёпиқ ҳолда қайта чизиб текшириш.
Тарихни "ёдлаб ташлаш" эмас, даврлар мантиғини кўриш ютқазмайдиган йўл. Умумий имтиҳон стратегияси ва бошқа фанлар бўйича қўлланмаларни ДТМ тайёргарлиги саҳифасида топасиз — биринчи қадам сифатида бугун битта даврдан 20 саволлик тест ечиб кўринг.
