Аризачилар 33 фоизга камайди, лекин ўтиш бали 12,8 баллга ошди
Ғолибжон Давронов
Иккита рақам бир-бирига зид туюлади. Бу йил бакалавриатга ариза берганлар сони уч йил олдингига нисбатан 33 фоизга камайди. Айни пайтда ўртача ўтиш бали ошди: грант бўйича 121,8 дан 134,6 га. Камроқ одам топширган, лекин кириш қийинлашган.
Ариза берганлар сони саккиз йилда қандай ўзгарди
| Йил | Ариза берганлар |
|---|---|
| 2019 | 1 066 925 |
| 2020 | 1 484 085 |
| 2021 | 948 211 |
| 2022 | 1 214 232 |
| 2023 | 1 018 007 |
| 2024 | 894 279 |
| 2025 | 732 411 |
| 2026 | 677 900 |
2020-йилги чўққи — 1 484 085 нафар. 2026-йилда эса 677 900. 2023-йил билан солиштирсак, камайиш 340 мингга яқин.
Сабаблардан бири сиртқи таълимга қабулнинг тўхтатилиши бўлиши мумкин — илгари сиртқи шакл аризаларнинг сезиларли қисмини ташкил қиларди.
Минимал баллни тўплай олмаганлар улуши пасаймоқда
Бу йил 233 935 нафар абитуриент минимал 56,7 баллдан паст натижа кўрсатди — бу жами аризачиларнинг 37,54 фоизи. Кўрсаткич тўрт йилдан бери пасайиб бормоқда.
| Ўқув йили | 56,7 баллдан паст тўплаганлар |
|---|---|
| 2023/24 | 46% |
| 2024/25 | 43% |
| 2025/26 | 41% |
| 2026/27 | 37,54% |
Маълумотни олий таълим вазирининг биринчи ўринбосари Сардор Ражабов келтирди. Унинг изоҳига кўра бу абитуриентларнинг билим даражаси яхшиланаётганидан далолат беради.
Бу жадвални қандай нотўғри ўқишади
«Улуш пасайди — демак тайёргарлик яхшиланди» деган хулоса тўлиқ эмас. Улуш икки йўл билан пасайиши мумкин: кучли абитуриентлар кўпайса ёки кучсизлар умуман топширмай қўйса.
Иккинчи механизм ҳам ишлагани кўриниб турибди: аризачилар сони 33 фоизга камайди. Яъни баллни тўплай олмайдиганларнинг бир қисми шунчаки топширмади. Иккала сабаб бирга таъсир қилган, фақат биттасини олиш хато бўлади.
Вазирлик ҳам буни очиқ айтган: мактабни шу йилда битирганлар орасидаги динамика бўйича алоҳида маълумот ҳозирча йўқ. Яъни «мактаб битирувчилари кучайди» деган хулоса учун далил ҳали чиқмаган.
Энг муҳим рақам — ўтиш бали ошгани
| Кўрсаткич | 2025/26 | 2026/27 | Фарқ |
|---|---|---|---|
| Грант ўртача ўтиш бали | 121,8 | 134,6 | +12,8 |
| Контракт ўртача ўтиш бали | 84,9 | 93,7 | +8,8 |
Мана бу ерда абитуриент учун амалий хабар бор. Аризачилар камайган бўлса ҳам ўртача ўтиш бали иккала тоифада ҳам ошди: грантда 12,8 балл, контрактда 8,8 балл.
Нега шундай? Ариза берганлар сони камайди, лекин ўринлар сони ҳам чекланган, қолган абитуриентлар эса ўртача кучлироқ. Натижада ҳар бир ўрин учун рақобат кучайди.
Амалий ҳисоб. Ўтган йил грант учун 122 балл етарди. Бу йил ўша балл ўртачадан 12 балл паст. Яъни «ўтган йилги чегара» га қараб тайёргарлик режаси тузсангиз, камида бир йил орқада қоласиз.
ДТМ-2027 га тайёрланаётган бўлсангиз, мўлжални ўтган йилги чегарага эмас, ундан 10–13 балл юқорига қўйинг. Йўналишлар бўйича аниқ чегараларни контракт чегаралари ва 2026 ўтиш баллари саҳифасидан кўринг.
Камайиш кимга фойда, кимга зарар
Фойда: ўринлар сони сақланиб қолган ҳолда аризачилар камайса, умумий қабул эҳтимоли ошади. 2026-йилда 677,9 минг аризачидан сезиларли қисми талабаликка тавсия этилди.
Зарар: қолганлар ўртача кучлироқ бўлгани учун юқори баллли йўналишларда рақобат қаттиқлашди. Яъни «кириш осонлашди» дегани оммавий йўналишларга тегишли, устувор йўналишларга эмас.
Бу фарқни кўриш учун соҳа кесимига қаранг: 10 соҳа ўртасида 100 балл фарқ бор.
Рақамни ўзимиз текширдик
Вазирлик рақамини ўз базамиз билан солиштирдик. Бизда 2026-йилги қабулнинг йўналиш гуруҳлари бўйича ўтиш баллари сақланади — 2 256 та грант гуруҳи ва 3 352 та контракт гуруҳи.
| Манба | Грант ўртачаси | Контракт ўртачаси |
|---|---|---|
| Вазирлик маълумоти | 134,6 | 93,7 |
| TestMakon базаси (2026 қабул) | 137,4 | 93,0 |
Контракт бўйича фарқ атиги 0,7 балл. Грантда бироз каттароқ, чунки бизнинг ҳисоб гуруҳлар бўйича, вазирликники эса абитуриентлар бўйича — кўп ўринли гуруҳлар ўртачани пастга тортади.
Хулоса: расмий рақам мустақил маълумот билан тасдиқланади. Уни ишонч билан режа тузишда ишлатиш мумкин.
«Ўртача» сизни чалғитмасин
Ўртача балл — бу чегаралар тақсимотининг маркази, ҳамма йўналишга қўйиладиган талаб эмас. Гуруҳларни ўртачага нисбатан ажратганда манзара бошқача кўринади.
| Тоифа | Ўртачадан юқори | Ўртачадан паст |
|---|---|---|
| Грант гуруҳлари (жами 2 256) | 1 384 | 872 |
| Контракт гуруҳлари (жами 3 352) | 1 363 | 1 989 |
Контракт бўйича гуруҳларнинг 59 фоизи ўртачадан пастда — яъни 3 352 гуруҳдан 1 989 тасига 93,7 баллдан кам билан ҳам кириш мумкин бўлган. Ўртачани юқорига тортаётган нарса — талаб юқори бўлган бир неча юз йўналиш.
Грантда эса аксинча: гуруҳларнинг 61 фоизи ўртачадан юқорида. Яъни грант учун ўртача балл кўпроқ гуруҳда етарли эмас.
Амалий хулоса. «Менда 95 балл, ўртача 93,7 — демак кираман» деган ҳисоб контрактда кўп ҳолларда ишлайди, грантда эса деярли ишламайди. Икки тоифа учун мўлжал бутунлай бошқача.
Нега ариза камайиб, балл ошди
Механизм оддий ва у икки томондан ишлайди.
Биринчидан, ўринлар сони аризага қараб камаймайди. Қабул параметрлари олдиндан тасдиқланади. Аризачилар 33 фоизга камайса ҳам ўринлар сони шу нисбатда қисқармайди.
Иккинчидан, ким топширмай қўйди — муҳим. Топширмаганлар орасида кўпроқ минимал баллга ишончи бўлмаганлар бор. Улар чиқиб кетгач, қолган гуруҳнинг ўртача даражаси кўтарилади.
Натижада ҳар бир ўрин учун кураш кучаяди ва чегара баллари ошади — айнан шу 2026-йилда кўринди.
Сиртқи таълим тўхтатилиши қанчалик таъсир қилди
Аризачилар камайишининг сабабларидан бири сифатида сиртқи таълимга қабулнинг тўхтатилиши кўрсатилмоқда. Бу изоҳни текшириб кўриш мумкин.
2020-йилда ариза берганлар сони 1 484 085 га чиққан — бу саккиз йиллик чўққи. Ўша даврда сиртқи ва махсус сиртқи шакллар кенг очиқ эди ва улар ишлаётган катталарни ҳам қамраб оларди.
Бугун кундузгидан ташқари шакллар чекланган. Кечки ва масофавий таълимда эса грант умуман ажратилмайди — яъни бу шакллар ариза оқимини аввалгидек тортмайди.
Шу билан бирга камайишни фақат шу билан изоҳлаб бўлмайди: 2023-йилдан 2026-йилгача пасайиш узлуксиз ва босқичма-босқич кетган.
11-синф ўқувчисига бу нима дегани
Агар кейинги йил топширсангиз, иккита рақамни ёдда тутинг.
Биринчиси — мўлжал. 2026-йилда грант ўртачаси 134,6 бўлди ва у ҳар йили ўсиб бормоқда. Режани 145 балл атрофига қўйсангиз, ўсиш тенденсиясини ҳам қоплайсиз.
Иккинчиси — 189 балл тузилмаси. Максимал балл 189: 1-мутахассислик фани 30×3,1=93, 2-мутахассислик 30×2,1=63, мажбурий уч фан 30×1,1=33. Яъни 145 баллга чиқиш учун мутахассислик фанларидан юқори натижа шарт — мажбурий фанлар билан бу чегарага етиб бўлмайди.
Ишлаб чиқилган мисол. Мажбурий уч фандан ҳаммасини тўғри ечсангиз 33 балл оласиз. Грант ўртачасига етиш учун қолган 101,6 баллни икки мутахассислик фанидан йиғиш керак — бу 30 тадан тахминан 22 ва 20 та тўғри жавоб дегани. Тайёргарлик режасини шунга қараб тақсимланг.
Фанлар бўйича тайёргарлик режаси: ДТМ тайёргарлик қўлланмаси.
ДТМ-2027 учун хулоса
- Мўлжални ўтган йилги чегарадан 10–13 балл юқорига қўйинг.
- «Аризачилар камайяпти, осон бўлади» деган хулосага суянманг — ўтиш бали аксинча ошмоқда.
- Минимал 56,7 балл чегарасини мақсад қилманг: бу йил ҳам 233 минг киши ундан паст тўплади.
- Йўналишни соҳа кесимидаги чегарага қараб танланг, умумий ўртачага эмас.
Манба: Олий таълим, фан ва инновациялар вазири биринчи ўринбосари Сардор Ражабовнинг 2026-йил августдаги маълумоти — аризачилар сони, минимал баллдан паст тўплаганлар улуши ва ўртача ўтиш баллари. Текширилган сана: 2026-йил 28-август.
🔗 Шунингдек: абитуриентлар энг кўп танлаган 3 олийгоҳ ва уларнинг чегара баллари.
