Техникумда сертификат бўлса давлат имтиҳони йўқ: янги тартиб
Қисқача жавоб. Техникум ва коллеж ўқувчиси учун якуний давлат аттестацияси қоидаларига учта банд қўшилди: чет тили ёки умумтаълим фанига миллий ёхуд халқаро сертификати бор ўқувчи шу фандан давлат имтиҳонини топширмайди ва максимал балл олади; уч йил давомида аттестацияни топширмаган ўқувчи экстернат тартибида мустақил топшириш ҳуқуқига эга бўлади; апелляция муддати ва тартиби бутунлай қайта ёзилди — энди балл фақат ошиши мумкин, пасайтирилмайди.
Учта ўзгариш бир қарашда
| Ўзгариш | Нима англатади | Банд |
|---|---|---|
| Сертификат имтиёзи | Чет тили ёки фан сертификати бўлса давлат имтиҳони йўқ, максимал балл | 25-банд |
| Экстернат ҳуқуқи | 3 йил топширмаган ўқувчи мустақил ўзлаштириб экстернат тартибида топширади | 30-банд |
| Оғзаки имтиҳон | Чуқурлаштирилган йўналишда она тили/тарихдан қўшимча оғзаки синов | 33-банд |
| Апелляция муддати | Натижа эълон қилингандан 3 иш куни | 88-банд |
| Балл пасайтириш тақиқи | Апелляцияда балл фақат ошиши мумкин, пасайтирилмайди | 88¹-банд |
Бу ўзгаришлар Ўзбекистон Республикаси олий таълим, фан ва инновациялар вазирининг 2026-йил 10-мартдаги 100-сон буйруғи билан киритилган, 2026-йил 19-мартда 2011-5 рақами билан давлат рўйхатидан ўтган ва ўша кундан кучда.
Сертификат имтиёзи: қандай ишлайди
25-бандга қўшилган янги хатбоши сўзма-сўз шундай: «Хорижий тиллар ва умумтаълим фанларини билиш даражасини белгиловчи миллий ва халқаро тан олинган сертификатга эга бўлган ўқувчилар тегишли якуний аттестация топшириладиган фандан давлат имтиҳонларини топширмайди ва уларга максимал балл берилади».
Диққат қилинадиган жой: бу ДТМ эмас, техникум ва коллежнинг ички якуний аттестацияси. Миллий сертификат, IELTS каби халқаро чет тили сертификати ёки фан бўйича миллий сертификатга эга ўқувчи ўша фандан мактаб/коллеж ичидаги якуний имтиҳонни умуман топширмайди.
Уч йил топширмаган ўқувчи: экстернат йўли
30-банд бутунлай қайта ёзилган. Энди якуний аттестацияни уч йил мобайнида ҳам топширмаган ўқувчи Умумий ўрта таълим тўғрисидаги низомга (ВМ 140-сон, 2017-йил 15-март) мувофиқ, давлат таълим стандартлари доирасида дастурни мустақил ўзлаштирган ҳолда экстернат тартибида якуний аттестациясини топшириш ҳуқуқига эга бўлади.
Экстернат тартибида муваффақиятли топширган ўқувчига белгиланган тартибда ўрта таълим тўғрисидаги давлат намунасидаги шаҳодатнома берилади — яъни ҳужжат статуси оддий битирувчиникидан фарқ қилмайди.
Чуқурлаштирилган йўналишда қўшимча оғзаки имтиҳон
33-бандга қўшилган янги хатбоши: она тили ва адабиёт ҳамда тарих фанлари чуқурлаштириб ўқитиладиган таълим йўналишларида она тили ва адабиёт ҳамда Жаҳон тарихи фанларидан оғзаки имтиҳонлар ҳам ўтказилади. Бу қўшимча синов, стандарт ёзма имтиҳон ўрнини босмайди.
Апелляция: бутунлай янги тартиб
Бу ўзгаришнинг энг амалий қисми. 87-банд апелляция комиссияси таркибини белгилайди: тегишли олий таълим ташкилотининг профессор-ўқитувчилари ҳамда таълим ташкилотининг раҳбар ва педагог ходимларидан 5 кишидан иборат комиссия, таълим ташкилоти директорининг буйруғи билан тузилади. Битта шахс бир вақтнинг ўзида имтиҳон комиссияси ва апелляция комиссияси аъзоси бўла олмайди — бу субъективликнинг олдини олиш учун.
| Қадам | Муддат |
|---|---|
| Натижа эълон қилинади | — |
| Ўқувчи апелляция беради (ёзма ёки электрон) | Натижадан 3 иш куни ичида |
| Комиссия шикоятни кўриб чиқади | Келиб тушгандан 3 иш куни ичида |
| Қарор эълон қилинади | Йиғилиш кунининг ўзида ёки 1 иш куни ичида |
Энг муҳим янги қоида 88¹-бандда: апелляция шикоятини кўришда ўқувчининг давлат имтиҳонида олган балларини пасайтиришга йўл қўйилмайди. Комиссия фақат иккита қарордан бирини чиқаради: натижани ўзгаришсиз қолдириш ёки натижага ўзгартириш киритиш (яъни ошириш). Балл пастга қараб ўзгармайди.
Ўқувчи комиссия йиғилишида бевосита иштирок этиш ҳуқуқига эга. Иштирок этмаса, қарордан кўчирма баённома бир иш куни ичида юборилади. Комиссия қароридан норози бўлса, ўқувчи юқори турувчи органга ёки судга шикоят қилиши мумкин — бу ҳуқуқ ҳужжатда алоҳида ёзилган.
Нима хато тушунилади
- «Сертификат ДТМ балини ҳам беради» — йўқ, бу фақат техникум/коллеж ички якуний аттестациясига тегишли, ДТМ алоҳида тизим.
- «Апелляцияда балл пасайиши ҳам мумкин» — йўқ, 88¹-банд бўйича балл фақат ўзгаришсиз қолади ёки ошади.
- «Уч йил ўца ҳужжат бутунлай йўқолади» — йўқ, экстернат тартибида топшириш ҳуқуқи очилади, имконият ёпилмайди.
- «Апелляцияга исталган вақт мурожаат қилса бўлади» — йўқ, муддат қатъий: натижа эълон қилингандан 3 иш куни.
Ишлаб чиқилган мисол
Коллеж ўқувчиси инглиз тилидан Б2 даражали халқаро сертификатга эга. Якуний аттестация вақти келганда у инглиз тилидан давлат имтиҳонини топширмайди — сертификат асосида унга шу фандан автоматик максимал балл қўйилади. Бошқа фандан (масалан математикадан) эса у одатдагидек имтиҳон топширади. Агар у математика баҳосидан норози бўлса, натижа эълон қилинган кундан 3 иш куни ичида ёзма ёки электрон апелляция беради; комиссия 3 иш куни ичида кўриб чиқади ва баллни ё ўзгаришсиз қолдиради, ё оширади — ҳеч қандай ҳолатда пасайтирмайди.
Текширув рўйхати: ўқувчи ва ота-она учун
- Сертификатингиз бор бўлса, уни якуний аттестациядан олдин таълим ташкилотига расмий топширинг — имтиёз автоматик ишламайди.
- Натижадан норози бўлсангиз, 3 иш кунлик муддатни кузатиб туринг — бу муддат қатъий.
- Апелляция комиссияси йиғилишида иштирок этиш ҳуқуқингиздан фойдаланинг — бу баҳсли ҳолатда фойдали.
- Уч йилдан ортиқ топширмаган бўлсангиз, экстернат тартиби ҳақида таълим ташкилотидан сўранг — бу йўл ёпилмаган.
Нима учун иккита мустақил имтиҳон бор
Ўзбекистонда мактаб битирувчиси икки хил якуний синовдан ўтади ва улар кўпинча бир-бирига аралаштирилади: якуний давлат аттестацияси (мактаб ёки техникум ичида, битирув ҳужжатини олиш учун) ва ДТМ/миллий сертификат (университетга кириш учун, ташқи баҳолаш). Бу мақоладаги барча ўзгариш фақат биринчисига — таълим ташкилотининг ўз ички имтиҳонига — тегишли.
Сертификат имтиёзи ҳам шу фарқни кўрсатади: халқаро ёки миллий сертификат техникум ичидаги давлат имтиҳонини алмаштиради, лекин ДТМ балини бермайди. Иккала жараён параллел, мустақил юради.
Сертификат қандай ҳисобга олинади: амалий тартиб
25-банднинг янги хатбошиси имтиёзни беради, лекин уни автоматик деб тушунманг. Амалиётда ўқувчи сертификат асл нусхасини ёки унинг тасдиқланган нусхасини таълим ташкилотига якуний аттестациядан олдин топшириши керак — акс ҳолда ташкилот бу ҳақда маълумотга эга бўлмайди ва ўқувчи умумий тартибда имтиҳонга чақирилади.
Бу ерда амалий маслаҳат: сертификатнинг амал қилиш муддатига эътибор беринг. Кўпчилик халқаро сертификат (масалан IELTS) икки йил амал қилади — агар у аттестация вақтида муддати ўтган бўлса, имтиёз ишламаслиги мумкин.
Экстернат ва оддий топшириш: фарқи нимада
Экстернат тартиби — бу «осонроқ йўл» эмас, балки бошқа йўл. Оддий ўқувчи дарсга қатнаб, ўқув йили давомида билим олади ва йил охирида аттестацияга киради. Экстернат тартибида эса ўқувчи дастурни мустақил ўзлаштиради — дарсга қатнашиш талаб этилмайди, лекин билим даражаси барибир давлат таълим стандартларига мос келиши керак.
Бу йўл фақат уч йил давомида аттестацияни топшира олмаган ўқувчига очилади — яъни у илгари бир неча бор уриниб, муваффақияциз бўлган ёки бошқа сабабларга кўра узоқ вақт топширмаган бўлиши мумкин. Натижада олинадиган ҳужжат — ўрта таълим тўғрисидаги давлат намунасидаги шаҳодатнома — оддий йўл билан олинган ҳужжатдан фарқ қилмайди.
Апелляция комиссияси кимлардан тузилади
Комиссия таркиби атайлаб икки манбадан йиғилади: тегишли олий таълим ташкилотининг профессор-ўқитувчилари ва таълим ташкилотининг раҳбар ҳамда педагог ходимлари. Бу аралаш таркиб битта мақсадга хизмат қилади — фақат ўз ички ходимлари эмас, ташқаридан мустақил мутахассис ҳам қатнашсин.
Қатъий қоида: битта шахс бир вақтнинг ўзида ҳам имтиҳон комиссияси, ҳам апелляция комиссияси аъзоси бўла олмайди. Бу — ўз баҳосини ўзи қайта кўриб чиқмаслик кафолати.
Нима учун «балл пасаймайди» қоидаси муҳим
Кўп мамлакатларда апелляция тизими икки томонлама хавф билан келади: шикоят берган ўқувчининг балли ошиши ҳам, пасайиши ҳам мумкин бўлади, ва бу ўқувчиларни шикоят беришдан қўрқитади — "балки янада ёмонлашади" деган хавотир билан.
88¹-банд бу хавфни бутунлай йўқ қилади: натижа комиссия кўриб чиққач ё фақат ўзгаришсиз қолади, ё ўзгартирилади (бу контекстда фақат ошириш маъносида ишлатилади, чунки банд алоҳида "балл пасайтиришга йўл қўйилмайди" деб таъкидлайди). Амалий натижа: ўқувчи учун апелляция бериш ҳеч қандай хавф туғдирмайди — йўқотадиган нарсаси йўқ, фақат ютиш эҳтимоли бор.
Ота-онанинг роли апелляция жараёнида
Ҳужжат ўқувчи билан бир қаторда унинг ота-онаси ёки уларнинг ўрнини босувчи шахсларга ҳам ҳуқуқ беради: улар комиссия шикоятни қачон ва қандай кўриб чиқиши ҳақида хабарнома оладилар ва йиғилишда иштирок этиш ҳуқуқига эга. Бу вояга етмаган ўқувчилар (техникум ва коллежнинг кўп ўқувчиси 17-18 ёшда) учун муҳим кафолат — улар ёлғиз эмас, ота-она ваколатли томон сифатида қатнашади.
Боғлиқ мавзулар
- Техникум битирувчилари учун 2-курсдан суҳбат асосида қабул
- Техникум ва коллежда ўқишни кўчириш: янги тартиб
- Миллий сертификат: тўлиқ йўриқнома ва ДТМ балл жадвали
Шу мавзуда яна: Диплом йўқолса: дубликатни my.gov.uz орқали 10 иш кунида оласиз
Манба: Ўзбекистон Республикаси олий таълим, фан ва инновациялар вазирининг 2026-йил 10-мартдаги 100-сон буйруғи (lex.uz/uz/docs/-8092578), рўйхат рақами 2011-5, 2026-йил 19-мартда кучга кирган; 25-, 30-, 33-, 87- ва 88-бандлар. Текширилган сана: 2026-йил 3-сентабр.
