Talaba va harbiy xizmat: kechiktirish qoidalari va hujjatlar

Qisqacha javob. Kunduzgi bo'limda tahsil olayotgan talabaning muddatli harbiy xizmatga chaqirilish muddati o'qishni tamomlagunicha kechiktiriladi. Qarorni tuman (shahar) mudofaa ishlari bo'limi huzuridagi hududiy komissiya chiqaradi. Kechiktirish — ozod etish emas: diplom olganingizdan keyingi mart-aprel chaqiruvida chaqirilasiz va 12 oy xizmat qilasiz.

Quyidagi har bir qoida yonida modda yoki band raqami turadi. Uchta hujjat ishlatilgan: «Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat to'g'risida»gi Qonun (12.12.2002, 436-II-son), fuqarolarni harbiy ro'yxatga olish yo'riqnomasi (30.06.2020, ro'yxat raqami 3272) va akademik ta'til nizomi (Vazirlar Mahkamasining 03.06.2021-yildagi 344-son qarori). Raqamni o'zingiz ochib tekshirishingiz uchun manba havolalari maqola oxirida turibdi.

Kechiktirish uch asos bilan beriladi

Qonunning 21-moddasi kechiktirishning uchta asosini sanaydi: oilaviy sharoit, salomatlik va o'qishni davom ettirish. Uchalasi ham avtomatik ishlamaydi — qarorni tuman (shahar) mudofaa ishlari bo'limi huzuridagi hududiy komissiya qabul qiladi (20-modda).

Oilaviy sharoit bo'yicha kechiktirish beshta holatda beriladi (21-modda, ikkinchi qism): ota-ona mehnatga qobiliyatsiz bo'lib, ularni boqishi shart bo'lgan boshqa voyaga yetgan o'g'il bo'lmasa; yolg'iz ota yoki onaning qaramog'ida 16 yoshga to'lmagan ikki va undan ortiq farzand bo'lsa; chaqiruv kunida tug'ishgan aka yoki uka muddatli xizmatda bo'lsa; chaqiriluvchining onasiz tarbiyalanayotgan voyaga yetmagan farzandi bo'lsa; xotini I yoki II guruh nogironligiga ega bo'lib, voyaga yetmagan ikki va undan ortiq farzandi bo'lsa.

Talaba uchun asosiy asos — uchinchisi. 21-moddaning beshinchi qismi shunday yozilgan: umumiy o'rta, o'rta maxsus va professional ta'lim muassasalarida tahsil olayotgan chaqiriluvchilar, shuningdek oliy ta'lim muassasalarida kunduzgi o'qishda tahsil olayotgan talabalarning chaqirilish muddati o'qishni tamomlagunlariga qadar kechiktiriladi.

Kimga beriladi, kimga berilmaydi

Jadvaldagi farqni bitta so'z yaratadi — «kunduzgi». U faqat oliy ta'lim qatoriga qo'yilgan; maktab, texnikum va kollej qatorida bunday chegara yo'q.

Kechki va sirtqi shaklda o'qiyotgan talaba uchun 21-modda boshqa yo'l qoldirgan: kunduzgi va kechki shaklda tahsil olayotgan talabalar o'z roziligi bilan safarbarlik chaqiruvi rezervi xizmatiga olinishi mumkin, bunda bir oylik harbiy yig'inlar iyul-avgustda o'tkaziladi. Bu kechiktirish emas, xizmatning boshqa turi.

Chaqiruv yiliga necha marta o'tkaziladi?

Bir marta. Qonunning 19-moddasi birinchi qismi (2019-yil 5-sentabrdagi O'RQ-564-son Qonuni tahririda) shunday yozilgan: fuqarolarning muddatli harbiy xizmatga hamda safarbarlik chaqiruvi rezervidagi xizmatga chaqirilishi Prezident qaroriga asosan yiliga bir marta — mart-aprel oylarida o'tkaziladi.

Ya'ni «kuzgi chaqiruv» amaldagi qonunda yo'q. Prezident qarori chaqiruv boshlanishiga kamida bir oy qolganda ommaviy axborot vositalarida e'lon qilinadi — demak sentabr-oktabrda kelgan «kuzgi chaqiruv boshlandi» degan xabarlar qonun matniga tayanmaydi. Sentabrda mudofaa ishlari bo'limi sizni chaqirsa, bu chaqiruv emas, harbiy ro'yxat ishi bo'ladi: qayd etish, tibbiy ko'rik yoki hujjat aniqlashtirish.

18-modda qayd etish vaqtini ham aniq yozgan: fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish umumiy o'rta, o'rta maxsus va boshlang'ich professional ta'lim muassasasidagi oxirgi o'quv yilining oktabr-noyabr oylarida o'tkaziladi. O'sha paytda sizga chaqiriluvchining qayd etilganligi to'g'risidagi guvohnoma beriladi va shu kundan boshlab harbiy ro'yxatga kirasiz.

Vaqt chizig'i: kim, qachon, nima qiladi

Muddatli harbiy xizmat muddati kalendar hisobida 12 oy etib belgilangan (5-modda, ikkinchi qism). Chaqirilish yoshining yuqori chegarasi — 27 yosh: kechiktirish asosini yo'qotgan yoki asosga ega bo'lmagan shaxslar chaqirilish kuni 27 yoshga to'lgunicha navbatdagi chaqiruvda chaqiriladi (21-modda, oxirgi qism), 27 yosh to'lganda esa hududiy komissiya zaxiraga o'tkazish to'g'risida qaror chiqaradi (20-2-modda).

Akademik ta'til kechiktirishni bekor qiladimi?

Akademik ta'til o'z-o'zidan chetlashtirish emas. Nizomning 4-bandi so'zma-so'z shunday yozilgan: talabaga akademik ta'til berilishi uni oliy ta'lim muassasasidan chetlashtirish deb hisoblanmaydi. Qonunning 21-moddasi esa kechiktirish huquqidan faqat o'qishdan chiqarilgan shaxslarni mahrum qiladi. Ikki hujjat qo'shilganda javob chiqadi: akademik ta'til talabalik maqomini tugatmaydi.

Bitta joyda ehtiyot bo'lish kerak. Nizomning 11-bandi akademik ta'til muddatiga talabaning o'qishini sirtqi, masofaviy yoki eksternat shakliga o'tkazishga yo'l ochadi — buni talabaning o'z arizasi bilan rektor buyrug'i hal qiladi. Qonun esa oliy ta'limda kechiktirishni faqat kunduzgi talabaga beradi. Shuning uchun bunday arizani imzolashdan oldin tuman (shahar) mudofaa ishlari bo'limidan o'z holatingiz bo'yicha yozma javob oling.

Akademik ta'til bilan bog'liq qolgan raqamlar: ariza rektor nomiga yoziladi (6-band), murojaat bir hafta muddatda ko'rib chiqiladi (10-band), akademik ta'til davrida stipendiya to'lanmaydi (5-band), qaytish arizasini asossiz rad etish taqiqlangan (15-band). Harbiy xizmat uchun akademik ta'til so'ralganda arizaga tuman (shahar) mudofaa ishlari organining chaqiruv qog'ozi ilova qilinadi (7-band) — boshqa hech qanday hujjat talab qilinmaydi. Batafsil: akademik ta'til 2026 — shartlari va muddati.

O'qishdan chetlashtirilsangiz nima bo'ladi

21-moddaning ettinchi qismi qisqa: ta'lim muassasalaridan o'qishdan chiqarilgan shaxslar chaqirilish muddatini kechiktirish huquqidan mahrum bo'ladilar. Buyruq imzolangan kundan boshlab sizda kechiktirish asosi qolmaydi va navbatdagi mart-aprel chaqiruvi sizga tegishli bo'ladi.

Yana bitta majburiyat bor va u ko'pincha e'tibordan chetda qoladi. 45-moddaning oxirgi qismi: chaqiriluvchilar oilaviy ahvoli, salomatligi, turar joyi, ma'lumoti, ish joyi va lavozimi o'zgargan taqdirda harbiy ro'yxatda turgan joydagi organga bu haqda yetti kunlik muddat ichida shaxsan ma'lum qilishlari shart. O'qishdan chetlashtirilish ham, boshqa ta'lim muassasasiga o'tish ham shu ro'yxatga kiradi.

Qanday hujjat, qayerga, qaysi muddatda

Kechiktirish uchun alohida ariza shakli yoki davlat boji yo'q. Ish quyidagi tartibda yuradi.

1. Talabalik maqomingizni o'qish joyingiz tasdiqlaydi: 45-moddaga ko'ra ta'lim muassasasi rahbari mudofaa ishlari organi talabi bilan harbiy ro'yxatda turgan shaxslar to'g'risidagi ma'lumotlarni taqdim etishi shart.
2. Chaqiruv qog'ozi kelganda ko'rsatilgan kunda mudofaa ishlari bo'limiga borasiz — bu majburiyat 19-moddada yozilgan.
3. Hududiy komissiya qaror chiqaradi: kechiktirish, chaqirish, rezervga olish yoki zaxiraga o'tkazish (20-2-modda).
4. Qaror hisob hujjatida qayd etiladi: yo'riqnomaning 7-bandiga ko'ra shaxsiy varaqaga chaqiruv muddati kechiktirilganligi haqidagi guvohnomaning seriyasi va soni hamda kechiktirish kunining sanasi yoziladi; chaqiriluvchining varaqasida esa u kechiktirish huquqidan qancha muddatga foydalanishi ko'rsatiladi (10-band).
5. Komissiya qarori sizni qanoatlantirmasa, 20-2-moddaning oxirgi qismi bo'yicha uni sudga shikoyat qilish mumkin.

Darsni qoldirish masalasi ham hujjatda hal qilingan. 25-modda: fuqarolar harbiy ro'yxatdan o'tish, harbiy xizmatga chaqirilish bilan bog'liq vazifalarni bajarish uchun zarur vaqt davomida o'qishdan ozod etiladi va o'qish joyidagi stipendiyasi saqlanib qoladi. Chaqiruv qog'ozining nusxasini dekanatga bering — davomat masalasi shu bilan yopiladi.

Nima xato ketadi — beshta yiqilish holati

Beshinchi qatorni alohida o'qing. Kechiktirish xizmatni bekor qilmaydi, uni siljitadi. 16-moddaning to'g'ridan-to'g'ri jumlasi: oliy ta'lim muassasalarining o'quv bo'linmalarida harbiy tayyorgarlik ta'limidan o'tmagan talabalar ta'lim muassasasini tamomlaganlaridan keyin muddatli harbiy xizmatni o'tash uchun chaqiriladilar.

Harbiy tayyorgarlik bo'linmasi kechiktirishning davomi emas

Ba'zi talabalar oliygohdagi harbiy tayyorgarlik o'quv bo'linmasini «xizmatdan qutulish yo'li» deb tushunadi. 16-modda boshqacha yozgan: bo'linmada ta'lim dasturini o'zlashtirgan va davlat imtihonlarini topshirgan talabalar leytenant unvoni berilganidan keyin haqiqiy harbiy xizmatga chaqiriladilar yoki rezerv yoxud zaxiraga o'tkaziladilar. Ya'ni natija ikki xil bo'lishi mumkin va uni siz tanlamaysiz.

Bo'linmaning shartlari ham shu moddada: kunduzgi bo'limda o'qiyotgan erkak talabalar, tibbiyot oliygohlari talabalari esa jinsidan qat'i nazar harbiy tayyorgarlikdan o'tadilar; jalb qilinadiganlar — 27 yoshgacha bo'lgan, salomatligiga ko'ra yaroqli talabalar; qabul shaxsiy ariza bilan ixtiyoriy asosda o'tkaziladi. Bo'linmaga saralash, hujjat va yosh chegarasi bo'yicha batafsil: harbiy tayyorgarlik bo'linmasi shartlari.

Tekshiruv ro'yxati

• Buyruqda ta'lim shaklingiz kunduzgi deb yozilganini talabalar bo'limidan tasdiqlang — 21-modda aynan shu so'zga tayanadi.
• Chaqiruv uchastkasida qayd etilganligingiz to'g'risidagi guvohnoma qo'lingizda bo'lsin: u 18-modda bo'yicha beriladi.
• Kechiktirish guvohnomasining seriyasi va raqamini so'rab oling — yo'riqnomaning 7-bandi ularni hisob hujjatiga yozishni talab qiladi.
• Ma'lumotingiz, turar joyingiz yoki oilaviy ahvolingiz o'zgarsa — 7 kun ichida o'zingiz xabar bering (45-modda).
• Akademik ta'til arizangizga sirtqi yoki masofaviy shaklga o'tkazish bandi qo'shilayotgan bo'lsa, buyruqdan oldin mudofaa ishlari bo'limi bilan aniqlashtiring.
• Bitirish yilingizni hozir hisoblab qo'ying: chaqiruv o'sha yildan keyingi mart-aprelda keladi.

Ishlab chiqilgan misol

Sardor 2026-yil iyunda 11-sinfni tugatdi, sentabrda kunduzgi bakalavriatga o'qishga kirdi, 18 yoshda. Ta'lim muddati 4 yil.

1. 2026-yil sentabrdan 2030-yil iyunga qadar — 46 oy davomida kechiktirish kuchda: u kunduzgi talaba (21-modda).
2. 2027, 2028, 2029 va 2030-yillarning mart-aprel chaqiruvlari uni chetlab o'tadi — to'rtta chaqiruv (19-modda).
3. 2030-yil iyunda diplom oladi. Keyingi chaqiruv — 2031-yil mart-aprel. Xizmat 12 oy, ya'ni 2032-yil bahorida zaxiraga o'tadi (5-modda).
4. Ikkinchi tarmoq: agar u 2029-yil 15-noyabrda 3-kursdan chetlashtirilsa, 22-noyabrga qadar mudofaa ishlari bo'limiga o'zi xabar beradi (45-modda) va kechiktirish asosini yo'qotadi. U holda chaqiruv 2031-yilda emas, 2030-yil mart-aprelda keladi — bir yil oldin va diplomsiz.

Ikki tarmoq orasidagi farq — xizmat muddati emas, u ikkalasida ham 12 oy. Farq diplomda: birinchi tarmoqda Sardor xizmatga oliy ma'lumot bilan boradi, ikkinchisida uch yillik o'qish yarim yo'lda uziladi va qayta tiklash alohida jarayonga aylanadi.

1-kursda talabani kutayotgan qolgan rasmiyatchiliklar — hujjatlar, davomat shkalasi va huquqlar — bu yerda yig'ilgan: 1-kurs qo'llanmasi 2026. Yo'nalish tanlash bosqichida bo'lsangiz, o'zingizga mos yo'nalishlarni ko'rib chiqing.

Shu mavzuda yana: Jamoat xavfsizligi universiteti 2027: 600 kursant, 300 masofaviy o'rin

Shu mavzuda yana: Temurbeklar maktabi: 9-sinfdan keyin qabul, bitiruvchiga 30 foiz ball

Shu mavzuda yana: Harbiy ta'lim yo'nalishiga kirish uchun turnikda 11 marta tortilasiz

Manba: «Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni, 12.12.2002-yildagi 436-II-son, 5, 16, 18, 19, 20-2, 21, 22, 25 va 45-moddalar — lex.uz/uz/docs/-78717; O'zbekiston Respublikasi fuqarolarini harbiy ro'yxatga olishni tashkil etish va yuritish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 30.06.2020-yilda ro'yxatdan o'tgan, ro'yxat raqami 3272, 7 va 10-bandlar — lex.uz/uz/docs/-4933234; Oliy ta'lim muassasalari talabalariga akademik ta'til berish tartibi to'g'risidagi nizom, Vazirlar Mahkamasining 03.06.2021-yildagi 344-son qarori, 4, 5, 6, 7, 10, 11 va 15-bandlar — lex.uz/uz/docs/-5443081 (tekshirilgan sana: 2026-09-04)