3-sinf Tabiatshunoslik

2 ISBN 978-9943-05-821-7 Shartli belgilar: © Bahromov A. va boshq., 2019 © Cho‘lpon nomidagi NMIU, 2016 © Cho‘lpon nomidagi NMIU, 2019 Mas’ul muharrir: Asqar Nigmatov – geografiya fanlari doktori, professor. Taqrizchilar: Muxarram Xo‘jayeva – Toshkent shahridagi 142-maktabning boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi; Rustam Abdiyev – Navoiy shahridagi 11-ixtisoslashtirilgan davlat umumta’lim maktabining georafiya fani o‘qituvchisi; Munira Bositxonova – Toshkent shahridagi 324-maktabning boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi. Topshiriqlar Amaliy ishlar Savollar Dars tugadi Respublika maqsadli kitob jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan chop etildi UO‘K 372.362(075) KÁK 20.18ya71 Â 12

3 KIRISH TABIATSHUNOSLIK NIMANI O‘RGANADI? Tunda osmonda Oy va yulduzlar ko‘rinadi. Kun- duzi Quyosh Yer yuzini yoritadi va isitadi. Quyosh nuridan tog‘, yaylov, o‘rmon va cho‘llardagi o‘sim- liklar o‘sadi. Tog‘ va tekisliklarda, o‘rmon va cho‘llarda turli hayvonlar yashaydi. Osmonda har xil qushlar parvoz qiladi. Ba’zida osmonda bulutlar paydo bo‘ladi. Ayrim kunlari yomg‘ir yog‘adi. Ha- vo sovib 0 °C dan pasayganda esa qor yog‘adi. Qor, muz va yomg‘ir suvlaridan daryolar hosil bo‘ladi. Ko‘pgina daryolar suvi ko‘l yoki dengizlarga quyi- ladi. Daryo, ko‘l va dengizlar har xil suv o‘tlari va hayvonlariga boy. Bularning barchasi tabiatdir. Odamlar kundalik faoliyatida foydalanadigan gaz va tosh…

4 1-rasm. Jonsiz tabiatning tarkibiy qismlari. Quyosh Oy va yulduzlar Bulut Tog‘ toshlari Qumlik Dengiz Shunday qilib, inson qo‘li bilan yaratilgan nar- salardan tashqari, atrofimizdagi olam tabiatni tash- kil etadi. Tabiat jonsiz va jonli tabiatga bo‘linadi. Quyosh, yulduzlar, Oy, Yer, tosh, tabiiy gaz, bulut, havo, suv kabilar jonsiz tabiatning tarkibiy qismlaridir (1-rasm). Jonli tabiatga Yer yuzidagi barcha o‘simliklar va hayvonlar kiradi (2-rasm). Ular nafas oladi, oziqlanadi, o‘zidan ko‘payadi va rivojlanadi. Yer ostidan vulqon otilishi, osmonda bulut hosil bo‘lishi, chaqmoq chaqishi, momaqaldiroq gum- burlashi, shamol esishi, yomg‘ir yog‘ishi, Quyosh- ning nur sochishi kabi jarayonlar…