Тенсес: 155 минг саволда 100 минг нотўғри жавоб берилган
Ғолибжон Давронов
Чет тили миллий сертификат имтиҳонига 15 кун қолди: кузги сессия 13–15-сентабр кунлари ўтказилади. Рўйхатдан ўтиш 29-августда якунланди, тўлов 30-августгача қабул қилинади. Яъни рўйхатдан ўтганлар учун энди битта савол қолади: шу 15 кунда нимага вақт сарфлаш керак.
Бизнинг базамиз жавобни битта рақам билан беради. ТестМаконъда инглиз тили бўйича энг кўп ишланган мавзу — Тенсес (феъл замонлари): 5 648 нафар ўқувчи 155 054 та савол ишлаган.
Тенсес энг паст фоизли мавзу эмас — лекин балл айнан шу ерда йўқолади
Тенсес бўйича тўғри жавоб улуши 35,4 %. Бу инглиз тилидаги энг паст кўрсаткич эмас: шарт эргаш гапларида (Сондитионалс) натижа 31,6 %, кўчирма гапда 31,7 %, мажҳул нисбатда 31,8 %, модал феълларда 32,9 %.
Фоизга қараб «аввал Сондитионалсъни такрорлайман» деган хулоса чиқади. Бу хулоса нотўғри, чунки фоиз мавзунинг ҳажмини кўрсатмайди. Нотўғри жавобларни санаб чиқсак, расм ўзгаради.
| Инглиз тили мавзуси | Ишланган савол | Тўғри жавоб | Нотўғри жавоб |
|---|---|---|---|
| Тенсес (феъл замонлари) | 155 054 | 35,4 % | 100 199 |
| Артислес, ноунс анд қуантифиэрс | 59 016 | 37,0 % | 37 170 |
| Проноунс анд детерминерс | 35 662 | 39,7 % | 21 522 |
| Препоситионс анд линкинг вордс | 35 618 | 35,6 % | 22 953 |
| Сондитионалс анд виш слаусес | 18 433 | 31,6 % | 12 617 |
| Модал вербс | 18 710 | 32,9 % | 12 561 |
Тенсес бўйича 100 199 та нотўғри жавоб берилган — бу иккинчи ўриндаги мавзудан (37 170) 2,7 баробар кўп ва Сондитионалсъдан деярли 8 баробар кўп. Сабаб оддий: замонлар ҳар бир гапда иштирок этади. Ўқиш матнида ҳам, тинглашда ҳам, ёзма қисмда ҳам феъл шакли танланади. Шунинг учун мавзуни фоиз бўйича эмас, йўқотилган савол сони бўйича саралаш керак — ва бу саралашда Тенсес биринчи ўринда туради.
Сунъий интеллект чатимиздаги саволлар ҳам шу ерга ишора қилади: эркин саволлар ичида «тенсе» сўзи 10 марта, «пресент перфест» 5 марта, «пресент симпле» 5 марта ёзилган.
Нега 12 замон жадвалини ёдлаш натижани кўтармайди
Инглиз тилида 12 та замон шакли бор ва уларнинг ясалиш жадвали ҳар бир дарсликда берилади. Лекин имтиҳон саволи «Пресент Перфест қандай ясалади?» деб сўрамайди. У икки шаклни ёнма-ён қўяди ва қайси бири шу контекстга тўғри келишини сўрайди.
Шунинг учун 12 та шаклни ёдлаш ўрнига тўртта жуфтликни чуқур очиш самаралироқ. Банк саволларимиздаги чалкашликларнинг катта қисми айнан шу тўрт жуфтликка тўғри келади. Қуйида ҳар бири — қоида, иккита таққослама мисол ва имтиҳонда қандай кўринишда чиқиши билан.
1-жуфтлик: Пресент Перфест ва Паст Симпле
Қоида. Паст Симпле — вақт тугаган ва гапда айтилган. Пресент Перфест — вақт айтилмаган ёки ҳозиргача давом этадиган давр ичида (тодай, тҳис веэк, тҳис еар).
| Гап | Замон | Нега |
|---|---|---|
| И ҳаве лост my кейс. | Пресент Перфест | Вақт айтилмаган, натижа ҳозир муҳим — калит ҳозир йўқ |
| И лост my кейс естердай. | Паст Симпле | «естердай» — тугаган вақт |
| Ше ҳас ливед ин Ташкент фор тен еарс. | Пресент Перфест | Ҳали ҳам шу ерда яшайди |
| Ше ливед ин Ташкент фор тен еарс. | Паст Симпле | Энди яшамайди — давр тугаган |
Белги сўзлар. Паст Симпле: естердай, ласт веэк, ин 2019, тво дайс аго, вҳен И вас а чилд. Пресент Перфест: эвер, невер, жуст, алреадй, ет, со фар, синсе 2020, фор тен еарс.
Энг кўп учрайдиган хато. «Вҳен» билан бошланган саволга Пресент Перфест қўйилади: Вҳен ҳаве ёу финишед? — бу шакл ишлатилмайди. «Вҳен» сўзининг ўзи вақтни сўраяпти, демак вақт аниқ: Вҳен дид ёу финиш?
Имтиҳонда қандай чиқади. Бўш жойли гапда «синсе» ёки «фор» кўринса — Пресент Перфест. Ёзма қисмда эса хато бошқача кўринади: битта хатбошида И ҳаве виситед ва И виситед ласт суммер аралашиб кетади ва баҳоловчи буни замон изчиллиги бузилгани деб белгилайди.
2-жуфтлик: Пресент Симпле ва Пресент Сонтинуоус
Қоида. Пресент Симпле — доимий ҳолат, одат, жадвал, илмий факт. Пресент Сонтинуоус — ҳозир кетаётган ёки вақтинчалик ҳаракат.
| Гап | Замон | Нега |
|---|---|---|
| Ватер боилс ат 100 дегреэс. | Пресент Симпле | Доимий факт |
| Тҳе ватер ис боилинг — турн ит офф. | Пресент Сонтинуоус | Ҳозир, шу дақиқада |
| Ҳе воркс ат а банк. | Пресент Симпле | Доимий иш |
| Ҳе ис воркинг ат а банк тҳис суммер. | Пресент Сонтинуоус | Вақтинчалик — фақат шу ёз |
Ҳолат феъллари. кнов, лике, лове, ҳате, вант, неэд, белиэве, ундерстанд, белонг, сеэм, меан феъллари одатда Сонтинуоус шаклда келмайди: И ам кновинг тҳе ансвер эмас, И кнов тҳе ансвер. Бу қоида имтиҳонда алоҳида савол бўлиб чиқади.
Иккита илғор ҳолат. Биринчиси: «алвайс» + Сонтинуоус шикоят маъносини беради — Ҳе ис алвайс лосинг ҳис кейс («доим йўқотиб юради», норозилик билан). Иккинчиси: жадвал бўйича келажак Пресент Симпле билан берилади — Тҳе лессон старц ат 8.
Имтиҳонда қандай чиқади. Тинглаш қисмида «ат тҳе момент», «ригҳт нов» эшитилса, савол Сонтинуоус шаклига қаратилган бўлади. Ўқиш матнида эса муаллиф одатни тасвирлаяптими ёки бир лаҳзани тасвирлаяптими — шуни ажратиш талаб қилинади.
3-жуфтлик: Паст Перфест ва Паст Симпле
Қоида. Паст Перфест фақат ўтмишдаги икки ҳодиса бўлганда ва улардан бири иккинчисидан олдин бўлганда керак. Ҳодиса битта бўлса — Паст Симпле.
| Гап | Маъноси | Қайси ҳодиса олдин |
|---|---|---|
| Вҳен И арривед, тҳе траин ҳад лефт. | Мен етиб келганимда поезд аллақачон кетган эди | Поезд кетиши |
| Вҳен И арривед, тҳе траин лефт. | Мен етиб келдим, кейин поезд жўнади | Менинг келишим |
| Ше толд ме ше ҳад сеэн тҳе филм. | Филмни кўриш гапиришдан олдин бўлган | Филмни кўриш |
| Ше толд ме ше сав тҳе филм. | Иккаласи бир вақтга яқин ёки тартиб муҳим эмас | Аниқ эмас |
Иккинчи ва учинчи қатордаги фарқни диққат билан ўқинг: битта феъл шакли бутун гапнинг маъносини тескарисига айлантиради. Биринчи гапда поезд кетиб бўлган, иккинчисида сиз уни ушлагансиз.
Белги сўзлар. бефоре, афтер, бй тҳе тиме, алреадй, невер … бефоре, ас соон ас.
Энг кўп учрайдиган хато. Ўтмиш ҳақидаги ҳар бир гапга Паст Перфест қўйиш. Агар ҳикоя кетма-кет воқеалардан иборат бўлса (И воке уп, ҳад бреакфаст анд вент оут), ҳаммаси Паст Симпле бўлади — бу ерда «олдин бўлган ҳодиса» тушунчаси йўқ.
Имтиҳонда қандай чиқади. Ёзма қисмнинг ҳикоя туридаги топшириғида (а сторй, ан эхпериэнсе) баҳоловчи айнан шу жуфтликни кузатади: ўтмиш ичидаги «янада олдинги» ҳодисани тўғри белгилай олиш Б2 даражасининг белгиларидан бири.
4-жуфтлик: вилл, бе гоинг то ва Пресент Сонтинуоус
Келаси замонда битта эмас, тўртта шакл рақобатлашади ва улар орасидаги танлов қарор қачон қабул қилинганига боғлиқ.
| Шакл | Қачон ишлатилади | Мисол |
|---|---|---|
| вилл | Қарор гапириш пайтида туғилади; башорат; ваъда | Тҳе пҳоне ис рингинг. — И вилл гет ит. |
| бе гоинг то | Қарор олдин қабул қилинган; ҳозирги далил асосидаги башорат | Лоок ат тҳосе слоудс. Ит ис гоинг то раин. |
| Пресент Сонтинуоус | Келишилган учрашув: вақт ва жой аниқ | И ам меэтинг Азиз ат сих томорров. |
| Пресент Симпле | Жадвал: транспорт, дарс, сеанс | Тҳе плане такес офф ат 9:40. |
Фарқни кўрсатадиган жуфт мисол. — Ве аре оут оф бреад. — Реаллй? И вилл буй соме. (қарор шу дақиқада туғилди). Ва: Вҳй аре ёу гоинг оут? — И ам гоинг то буй соме бреад. (режам олдиндан бор эди).
Энг кўп учрайдиган хато. Келишилган учрашувга «вилл» қўйиш: И вилл меэт my теачер ат 5 томорров. Грамматик жиҳатдан гап нотўғри эмас, лекин учрашув олдиндан келишилган бўлса инглиз тилида Пресент Сонтинуоус ишлатилади — И ам меэтинг my теачер ат 5 томорров. Тест саволида тўғри вариант сифатида айнан шуниси берилади.
Тўрт жуфтликни битта жадвалда танлаш
Имтиҳон пайтида қоидани эслашга вақт йўқ. Гапдаги битта сўзга қараб танланг:
| Гапда нима бор | Қайси замон | Текширув саволи |
|---|---|---|
| естердай, ин 2019, тво дайс аго, ласт веэк | Паст Симпле | Вақт аниқ айтилганми? |
| эвер, невер, жуст, алреадй, ет, синсе, фор | Пресент Перфест | Вақт айтилмаганми ёки ҳозиргача давом этадими? |
| Вҳен … ? билан бошланган савол | Паст Симпле | «Вҳен ҳаве ёу …?» шакли ишлатилмайди |
| нов, ат тҳе момент, суррентлй, тҳис веэк | Пресент Сонтинуоус | Ҳаракат ҳозир кетаяптими? |
| алвайс, усуаллй, эверй дай, он Мондайс | Пресент Симпле | Бу одатми ёки жадвалми? |
| бефоре, афтер, бй тҳе тиме, алреадй + ўтмиш | Паст Перфест | Ўтмишда иккита ҳодиса борми? |
| томорров + келишилган учрашув | Пресент Сонтинуоус | Вақт ва жой олдиндан белгиланганми? |
| Лоок! / эвиденсе бор | бе гоинг то | Башорат ҳозирги далилга таянадими? |
Ёзма қисмда замон изчиллиги: икки хатбоши таққослаш
Тест саволида битта бўш жойни тўғри тўлдириш етарли. Ёзма қисмда эса баҳоловчи бутун хатбошини ўқийди ва замонлар бир-бирига мос келишини кузатади. Қуйида бир хил мазмундаги икки хатбоши берилган.
Хато вариант. Ласт суммер И го то Букҳара витҳ my фамилй. Ве ҳаве виситед тҳе олд мадрасаҳс анд И таке а лот оф пҳотос. Ит вас верй ҳот, со ве аре дринкинг солд теа ин а смалл теаҳоусе. И невер сеэ суч беаутифул буилдингс бефоре.
Бу ерда бешта хато бор ва уларнинг ҳаммаси битта сабабдан: ҳикоя ўтмиш ҳақида, лекин феъллар ҳозирги ва тугалланган замонлар орасида сакрайди. «Ласт суммер» биринчи жумлада айтилган — демак бутун хатбоши ўтмиш замонида кетиши керак.
Тўғриланган вариант. Ласт суммер И вент то Букҳара витҳ my фамилй. Ве виситед тҳе олд мадрасаҳс анд И тоок а лот оф пҳотос. Ит вас верй ҳот, со ве дранк солд теа ин а смалл теаҳоусе. И ҳад невер сеэн суч беаутифул буилдингс бефоре.
Охирги жумлага эътибор беринг: ҳад невер сеэн — бу Паст Перфест ва у шу ерда ўринли, чунки «бундай биноларни кўрмаганлик» сафардан олдинги даврга тегишли. Ана шу битта шакл хатбошини Б1 даражасидан Б2 даражасига кўтаради.
Амалий қоида. Ёзма топшириқни бошлашдан олдин битта саволга жавоб беринг: мен ўтмиш ҳақида ёзаяпманми, ҳозирги ҳолат ҳақидами ёки режалар ҳақидами? Танланган асосий замонни бутун матн давомида сақланг, ундан четга чиқиш фақат иккита ҳолатда ўринли — «бундан ҳам олдин» (Паст Перфест) ва умумий факт (Пресент Симпле).
Б1 ва Б2 чегараси қаердан ўтади?
Мулти-level форматда сиз битта имтиҳон топширасиз ва тўплаган баллингизга қараб Б1, Б2 ёки С1 даражаси берилади. Замонлар бўйича бу даражалар қуйидагича ажралади.
Б1 даражаси — Пресент Симпле, Паст Симпле, Пресент Сонтинуоус ва Футуре (вилл / бе гоинг то) шаклларини контекстга қараб тўғри танлаш, Пресент Перфестъни асосий ҳолатларда (эвер, невер, жуст, алреадй) ишлата олиш.
Б2 даражаси — Пресент Перфест ва Паст Симпле орасидаги нозик фарқни вақт белгиси бўлмаган гапларда ҳам ажратиш, ҳикояда Паст Перфестъни ўринли қўллаш, Перфест Сонтинуоус шаклларини (ҳас беэн воркинг, ҳад беэн ваитинг) тушуниш ва ёзма матнда замон изчиллигини бутун хатбоши давомида сақлаш.
Амалий фарқ шунда: Б1 да белги сўз етарли (естердай кўрдингиз — Паст Симпле қўйдингиз). Б2 да белги сўз олиб ташланади ва танлов фақат маънога қараб қилинади. Шу сабаб юқоридаги тўрт жуфтлик Б1 дан Б2 га ўтишдаги асосий босқич ҳисобланади.
CEFR имтиҳонида бу саволлар қандай кўринишда чиқади?
Чет тили миллий сертификат имтиҳони мулти-level форматда ўтказилади: ёзма қисм — тинглаб тушуниш, ўқиш ва ёзиш — бир кунда, гапириш (спеакинг) эса алоҳида босқичда баҳоланади. Инглиз, немис, франсуз, турк ва араб тиллари бўйича кузги сессия 13–15-сентабр кунлари.
Замонлар алоҳида «грамматика бўлими» сифатида эмас, тўрт кўникманинг ичида текширилади: ўқиш қисмида гап тузилиши топшириқларида, тинглашда вақт муносабатини тушунишда, ёзишда эса матн изчиллигида. Яъни битта мавзудаги хато уч жойда балл йўқотади.
Натижанинг ДТМъдаги қиймати ҳам аниқ: Б2 ва ундан юқори даража инглиз тили фанидан максимал балл беради, Б1 эса максимал баллнинг 75 фоизини. Даража шкаласи, тўлов ва рўйхат тартиби CEFR сертификати саҳифасида, инглиз тили бўйича алоҳида маълумот эса инглиз тили саҳифасида ёзилган. Баҳолаш тизими «Миллий сертификат қандай ишлайди» саҳифасида тушунтирилган.
Рўйхат ёпилди — қолган 15 кунда нима қилиш мумкин
Рўйхатдан ўтиш 29-августда тугади, тўлов 30-августгача. Энди тайёргарликнинг аниқ режаси шундай бўлиши мумкин:
- 1–5-кун. Тўрт жуфтликнинг ҳар бири бўйича 20 тадан савол ишланг ва хато қилганларингизни жуфтлик бўйича ажратинг — қайси жуфтлик кўп хато бергани кўринади.
- 6–10-кун. Энг кўп хато берган жуфтликка қайтинг, юқоридаги жадвалларни қайта ўқинг ва ўша жуфтлик бўйича 50 та савол ишланг.
- 11–13-кун. Тўлиқ вариант ишланг — замонлар алоҳида эмас, матн ичида чиқади.
- 14–15-кун. Янги қоида ўрганманг. Фақат хатолар дафтарини ва танлов жадвалини кўриб чиқинг.
ТестМаконъда Тенсес мавзуси бўйича 390 та фаол савол бор. Инглиз тили бўйича умумий тайёргарлик режаси алоҳида қўлланмада берилган.
Ўзингизни текширинг
Еттита гап. Жавоб устунини ёпиб қўйинг ва феълни тўғри шаклга қўйинг.
| Савол | Тўғри жавоб |
|---|---|
| 1. И ___ (сеэ) тҳат филм ласт нигҳт. | сав — «ласт нигҳт» тугаган вақт |
| 2. ___ ёу эвер ___ (бе) то Самарканд? | Ҳаве … беэн — тажриба, вақт айтилмаган |
| 3. Лоок ат ҳим! Ҳе ___ (рун) верй фаст. | ис руннинг — ҳозир кетаётган ҳаракат |
| 4. Тҳе мусеум ___ (опен) ат 9 эверй морнинг. | опенс — жадвал, доимий факт |
| 5. Бй тҳе тиме ве гот тҳере, тҳе сонсерт ___ (старт). | ҳад стартед — иккинчи ҳодисадан олдингиси |
| 6. — Тҳе баг ис ҳеавй. — И ___ (ҳелп) ёу. | вилл ҳелп — қарор шу дақиқада туғилди |
| 7. И ___ (меэт) my теачер ат 5 томорров, ве агреэд естердай. | ам меэтинг — келишилган учрашув |
Иккитадан кўп хато чиқса, ўша жуфтликнинг бўлимига қайтинг: ҳар бир савол юқоридаги тўрт жуфтликдан бирига тегишли — 1 ва 2 биринчи жуфтлик, 3 ва 4 иккинчи, 5 учинчи, 6 ва 7 тўртинчи.
Манба: имтиҳон саналари, мулти-level формат ва даража қийматлари — Баҳолаш агентлиги эълони асосидаги 2026-йил кузги графиги ҳамда амалдаги баҳолаш тартиби; натижа кўрсаткичлари — TestMakon базаси, 2026-йил 29-август ҳолатига.
