DTM 2027 Informatika: mavzular, sanoq sistemalari va algoritmlar
Gʻolibjon Davronov
Qisqacha javob. Informatika DTM'da blok fani sifatida topshiriladi: 1-blokda 30 savol × 3,1 = 93 ball, 2-blokda 30 savol × 2,1 = 63 ball. Testlarning o'zagi — sanoq sistemalari, mantiqiy amallar, algoritmlar va dasturlash asoslari. Bu fanning yaxshi tomoni: savollarning katta qismi yodlash emas, hisoblash va mantiq — usulni bir marta o'zlashtirsangiz, ball barqaror keladi.
DTM'da informatikadan nechta savol tushadi?
Informatika majburiy fan emas — u kompyuter injiniringi, dasturiy injiniring, axborot xavfsizligi, amaliy matematika kabi IT yo'nalishlarining blok fani. 2026-yilgi qabulda tizim shunday bo'lgan: 1-blok fani uchun 30 ta savolning har biri 3,1 ball (maksimal 93), 2-blok fani uchun har savol 2,1 ball (maksimal 63). Uchta majburiy fan (Ona tili, Matematika, O'zbekiston tarixi) 10 tadan savol bilan qo'shiladi — umumiy maksimal 189 ball. IT yo'nalishlarida odatda matematika ham blokda bo'lgani uchun informatika va matematikaga tayyorgarlik parallel olib boriladi.
Informatikadan qaysi mavzular tushadi?
Quyidagi jadval TestMakon savollar bazasi asosida tuzilgan — bazada informatikadan 592 ta mashq savoli 10 ta mavzuga tasniflangan:
| Mavzu | TestMakon bazasidagi savollar |
|---|---|
| Kompyuter tarmoqlari va Internet | 91 |
| Sanoq sistemalari va mantiqiy amallar | 60 |
| Algoritmlar | 60 |
| Dasturlash asoslari | 60 |
| Ma'lumotlar tuzilmasi | 60 |
| Ma'lumotlar bazasi va SQL | 60 |
| OOP (obyektga yo'naltirilgan dasturlash) | 60 |
| Axborot va kompyuter asoslari | 59 |
| Zamonaviy texnologiyalar | 56 |
| Web dasturlash (HTML, CSS) | 26 |
E'tibor bering: mavzular deyarli teng taqsimlangan — informatikada "o'tkazib yuborsa bo'ladigan" bo'lim yo'q. Lekin qiyinlik darajasi har xil: tarmoqlar va kompyuter asoslari ko'proq nazariy fakt talab qilsa, sanoq sistemalari, algoritmlar va dasturlash — amaliy ko'nikma. Har bir mavzuni alohida yopish uchun informatika mashq testlari bo'limida mavzu tanlab test yeching — har xatoga tushuntirish beriladi.
Sanoq sistemalarini qanday o'zlashtirish kerak?
Sanoq sistemalari — informatika testining "matematikasi" va eng kafolatli ball manbai. O'zlashtirish tartibi:
- O'nlikdan ikkilikka va aksincha. Bo'lish-qoldiq usuli (2 ga bo'lib qoldiqlarni teskari yozish) va darajalar yig'indisi usulini avtomatizmga yetkazing: 1101₂ = 8+4+0+1 = 13.
- Sakkizlik va o'n oltilik. Ikkilik orqali o'tishni o'rganing: ikkilik sonni 3 tadan (sakkizlik) yoki 4 tadan (o'n oltilik) raqamga guruhlab o'giriladi — bu eng tez usul.
- Ikkilikda arifmetika. Qo'shish va ayirishda razryaddan o'tishni mashq qiling — testda tayyor amal natijasini so'raydigan savollar keladi.
- Mantiqiy amallar. AND, OR, NOT, XOR jadvallarini yodlang va murakkab ifodaning qiymatini bosqichma-bosqich hisoblashni o'rganing — bu savollar sxema yoki ifoda ko'rinishida keladi.
- Axborot hajmi. Bit-bayt-kilobayt zanjiri va N = 2^i formulasi bilan hajm hisoblash — sanoq sistemalari bilan yonma-yon yuradigan doimiy savol turi.
Kuniga 5 ta o'girish misoli va 3 ta mantiqiy ifoda — ikki haftada bu blok to'liq avtomatizmga o'tadi.
Algoritm va dasturlash savollariga qanday tayyorlanish kerak?
- Algoritmni qadamlab bajaring. Berilgan blok-sxema yoki psevdokodni qog'ozda o'zgaruvchilar jadvali bilan "qo'lda yurgizish" — eng ishonchli usul. Sikl necha marta aylanishini shoshmasdan sanang.
- Algoritm xossalarini bilib oling. Diskretlik, aniqlik, natijaviylik, ommaviylik — nazariy savollarda ta'riflar so'raladi.
- Dasturlash asoslari. O'zgaruvchi, shart operatori, sikl (for, while), massiv — kod parchasining natijasini topish savollari uchun bitta tilda (odatda Python yoki Pascal uslubida) yozilgan qisqa kodlarni o'qishni mashq qiling.
- Ma'lumotlar bazasi va tuzilmalar. Jadval, yozuv, maydon tushunchalari, oddiy SQL so'rovi nima qilishini tushunish; stek va navbat farqi kabi bazaviy tuzilmalar.
Nazariy bo'limlar (tarmoqlar, Internet, zamonaviy texnologiyalar) uchun maktab darsligi eng to'g'ri manba — onlayn kutubxonamizda informatika darsliklari bepul, ro'yxatdan o'tib o'qish mumkin. Atamalarni (IP-manzil, domen, protokol, brauzer va boshqalar) alohida lug'at qilib boring.
6 haftalik tayyorlanish rejasi
- 1-hafta — Axborot va kompyuter asoslari. Axborot o'lchov birliklari, kompyuter qurilmalari, dasturiy ta'minot turlari. Kuniga 20 ta test.
- 2-hafta — Sanoq sistemalari va mantiq. Barcha o'girish usullari, mantiqiy amallar jadvallari. Kuniga 5 misol + 3 mantiqiy ifoda.
- 3-hafta — Algoritmlar. Blok-sxema o'qish, psevdokodni qadamlab bajarish, sikl va shartlarni kuzatish. Har kuni 3 ta algoritmni qo'lda yurgizing.
- 4-hafta — Dasturlash va ma'lumotlar tuzilmasi. Kod parchasi natijasini topish, massivlar, stek-navbat. OOP'ning bazaviy tushunchalari (klass, obyekt, meros).
- 5-hafta — Tarmoqlar, Internet, bazalar. IP va domen, protokollar, oddiy SQL so'rovlar, web asoslari (HTML teglari). Atamalar lug'atini yakunlang.
- 6-hafta — Aralash takrorlash. Har kuni 25–30 savollik aralash test, xatolar tahlili, eng zaif ikki mavzuni qayta yopish.
Informatika — tushungan odamga eng "saxovatli" fanlardan: hisoblash usullari o'zgarmaydi, savol shablonlari takrorlanadi. Umumiy imtihon strategiyasi va boshqa fanlar qo'llanmalari DTM tayyorgarligi sahifasida — bugun sanoq sistemalaridan birinchi 20 savollik testni yechib, startni oling.
