DTM 2027 Geografiya: mavzular va xarita bilan ishlash
Gʻolibjon Davronov
Qisqacha javob. Geografiya DTM'da blok fani sifatida topshiriladi: 1-blokda 30 savol × 3,1 = 93 ball, 2-blokda 30 savol × 2,1 = 63 ball. Eng ko'p savol atmosfera-iqlim, litosfera-relyef va biosfera mavzularidan tushadi, alohida "ko'rinmas" blok esa — xarita bilan ishlash: koordinatalar, masshtab va kartografiya savollari har testda bor.
DTM'da geografiyadan nechta savol tushadi?
Geografiya majburiy fan emas — u siz tanlagan yo'nalishning blok fani bo'lsa topshiriladi (geografiya, ekologiya, gidrometeorologiya, turizm, iqtisodiyot yo'nalishlarining bir qismi va boshqalar). 2026-yilgi qabulda ball tizimi shunday bo'lgan: 1-blok fani uchun 30 ta savolning har biri 3,1 ball (jami 93), 2-blok fani uchun har savol 2,1 ball (jami 63). Bunga uchta majburiy fandan (Ona tili, Matematika, O'zbekiston tarixi) 10 tadan savol qo'shiladi — umumiy maksimal 189 ball.
Geografiyadan qaysi mavzular tushadi?
Quyidagi jadval TestMakon savollar bazasi asosida tuzilgan — bazada geografiyadan 702 ta mashq savoli 13 mavzuga tasniflangan. Taqsimot qaysi bo'limga qancha kuch sarflash kerakligini ko'rsatadi:
| Mavzu | TestMakon bazasidagi savollar |
|---|---|
| Atmosfera va iqlim | 106 |
| Litosfera va relyef (tog' jinslari, geomorfologiya) | 84 |
| Biosfera va tuproq qoplami | 72 |
| Gidrosfera (okean, daryo, ko'l, suv resurslari) | 68 |
| Geografik qobiq va Yer haqida umumiy ma'lumot | 63 |
| O'zbekiston tabiiy geografiyasi | 60 |
| Kartografiya va geografik koordinatalar | 59 |
| Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi | 52 |
| Tabiiy resurslar va ekologik muammolar | 45 |
| Jahon mamlakatlari va siyosiy xarita | 40 |
| O'zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi | 26 |
| Aholi geografiyasi va demografiya | 14 |
| Jahon iqtisodiyoti va xo'jalik tarmoqlari | 13 |
Ko'rinib turibdiki, tabiiy geografiya (atmosfera, litosfera, gidrosfera, biosfera) — bazaning yarmidan ko'pi. Iqtisodiy-ijtimoiy geografiya savollari kamroq, lekin ular ko'pincha raqamli fakt (aholi soni, yetakchi mamlakatlar) talab qilgani uchun aynan shu bo'limda ko'p xato qilinadi. Har bir mavzuni alohida yopib borish uchun geografiya mashq testlari bo'limida mavzu tanlab test yeching — xato javoblarga izoh bilan qaytasiz.
Xarita bilan ishlashni qanday o'rganish kerak?
Geografiyada eng ko'p e'tibordan chetda qoladigan, lekin eng "arzon ball" beradigan blok — kartografiya. Bu savollar formulaga o'xshaydi: qoidani bilsangiz, javob aniq chiqadi. Nimalarni mashq qilish kerak:
- Koordinatalarni aniqlash. Kenglik va uzunlikni chalkashtirmaslik (kenglik — ekvatordan, uzunlik — Grinvichdan), gradus va daqiqalarda nuqta topish. Kuniga 5 ta nuqtani atlasda toping.
- Masshtab hisoblari. Sonli masshtabni nomli masshtabga aylantirish, xaritadagi masofadan haqiqiy masofani chiqarish — bu tipik hisob-savol, 2 daqiqalik mashq bilan avtomatizmga keladi.
- Vaqt mintaqalari. Uzunlik farqidan vaqt farqini hisoblash (15° = 1 soat) — har yilgi "klassik" savollardan.
- Bo'sh (kontur) xarita usuli. Haftada ikki marta bo'sh xaritaga davlatlar, poytaxtlar, daryolar, tog' tizmalarini yoddan tushiring. Ko'z xotirasi geografiyada matndan kuchli ishlaydi.
- Atlas bilan o'qish. Har qanday mavzuni (masalan, Afrika iqlimi) o'qiganda atlasning tegishli xaritasini yoningizda oching — matn va xarita birga yodda qoladi.
O'zbekiston geografiyasiga alohida e'tibor kerakmi?
Ha. O'zbekiston tabiiy va iqtisodiy geografiyasi birgalikda bazadagi savollarning sezilarli qismini beradi, va bu savollar odatda aniq fakt talab qiladi: eng baland nuqta (Hazrat Sulton cho'qqisi), eng yirik daryolar (Amudaryo, Sirdaryo), viloyatlar soni va ixtisoslashuvi, Orol muammosi. Bu bo'limni "umumiy tasavvur" bilan o'tib bo'lmaydi — alohida konspekt qilib, raqamlarini jadvalga tushiring. Geografiyadan milliy sertifikat topshirish imkoniyati ham mavjud — qaysi fanlardan sertifikat qabul qilinishi va daraja qancha ball berishi milliy sertifikat sahifasida yozilgan.
6 haftalik tayyorlanish rejasi
- 1-hafta — Yer va kartografiya. Geografik qobiq, Yerning harakatlari, koordinatalar, masshtab, vaqt mintaqalari. Har kuni 3 ta hisob-masala yeching.
- 2-hafta — Litosfera va atmosfera. Tog' jinslari, relyef shakllari, iqlim mintaqalari, shamollar. Iqlim diagrammalarini o'qishni mashq qiling.
- 3-hafta — Gidrosfera va biosfera. Okean oqimlari, daryo rejimi, tuproq turlari, tabiat zonalari. Kontur xaritaga daryolar va oqimlarni tushiring.
- 4-hafta — Materiklar va jahon siyosiy xaritasi. Har materik bo'yicha: ekstremal nuqtalar, yirik davlatlar, poytaxtlar. Kuniga bitta materik.
- 5-hafta — O'zbekiston geografiyasi. Tabiiy sharoit, viloyatlar, sanoat tarmoqlari, ekologik muammolar — alohida konspekt va raqamlar jadvali.
- 6-hafta — Aralash takrorlash. Har kuni 25–30 savollik aralash test, xato chiqqan mavzuga qaytish, kontur xaritalarni yoddan qayta to'ldirish.
Geografiya — xotira va mantiq teng ishlaydigan fan: qoidalarni tushunib, xaritani ko'z oldiga keltira olsangiz, savollarning katta qismi o'z-o'zidan yechiladi. Umumiy imtihon strategiyasi va boshqa fanlar qo'llanmalari DTM tayyorgarligi sahifasida — bugun kartografiyadan birinchi testni yechib, qaysi mavzu oqsayotganini aniqlab oling.
