Tenses: 155 ming savolda 100 ming noto‘g‘ri javob berilgan
Gʻolibjon Davronov
Chet tili milliy sertifikat imtihoniga 15 kun qoldi: kuzgi sessiya 13–15-sentabr kunlari o‘tkaziladi. Ro‘yxatdan o‘tish 29-avgustda yakunlandi, to‘lov 30-avgustgacha qabul qilinadi. Ya’ni ro‘yxatdan o‘tganlar uchun endi bitta savol qoladi: shu 15 kunda nimaga vaqt sarflash kerak.
Bizning bazamiz javobni bitta raqam bilan beradi. TestMakon’da ingliz tili bo‘yicha eng ko‘p ishlangan mavzu — Tenses (fe’l zamonlari): 5 648 nafar o‘quvchi 155 054 ta savol ishlagan.
Tenses eng past foizli mavzu emas — lekin ball aynan shu yerda yo‘qoladi
Tenses bo‘yicha to‘g‘ri javob ulushi 35,4 %. Bu ingliz tilidagi eng past ko‘rsatkich emas: shart ergash gaplarida (Conditionals) natija 31,6 %, ko‘chirma gapda 31,7 %, majhul nisbatda 31,8 %, modal fe’llarda 32,9 %.
Foizga qarab «avval Conditionals’ni takrorlayman» degan xulosa chiqadi. Bu xulosa noto‘g‘ri, chunki foiz mavzuning hajmini ko‘rsatmaydi. Noto‘g‘ri javoblarni sanab chiqsak, rasm o‘zgaradi.
| Ingliz tili mavzusi | Ishlangan savol | To‘g‘ri javob | Noto‘g‘ri javob |
|---|---|---|---|
| Tenses (fe’l zamonlari) | 155 054 | 35,4 % | 100 199 |
| Articles, nouns and quantifiers | 59 016 | 37,0 % | 37 170 |
| Pronouns and determiners | 35 662 | 39,7 % | 21 522 |
| Prepositions and linking words | 35 618 | 35,6 % | 22 953 |
| Conditionals and wish clauses | 18 433 | 31,6 % | 12 617 |
| Modal verbs | 18 710 | 32,9 % | 12 561 |
Tenses bo‘yicha 100 199 ta noto‘g‘ri javob berilgan — bu ikkinchi o‘rindagi mavzudan (37 170) 2,7 barobar ko‘p va Conditionals’dan deyarli 8 barobar ko‘p. Sabab oddiy: zamonlar har bir gapda ishtirok etadi. O‘qish matnida ham, tinglashda ham, yozma qismda ham fe’l shakli tanlanadi. Shuning uchun mavzuni foiz bo‘yicha emas, yo‘qotilgan savol soni bo‘yicha saralash kerak — va bu saralashda Tenses birinchi o‘rinda turadi.
Sun’iy intellekt chatimizdagi savollar ham shu yerga ishora qiladi: erkin savollar ichida «tense» so‘zi 10 marta, «present perfect» 5 marta, «present simple» 5 marta yozilgan.
Nega 12 zamon jadvalini yodlash natijani ko‘tarmaydi
Ingliz tilida 12 ta zamon shakli bor va ularning yasalish jadvali har bir darslikda beriladi. Lekin imtihon savoli «Present Perfect qanday yasaladi?» deb so‘ramaydi. U ikki shaklni yonma-yon qo‘yadi va qaysi biri shu kontekstga to‘g‘ri kelishini so‘raydi.
Shuning uchun 12 ta shaklni yodlash o‘rniga to‘rtta juftlikni chuqur ochish samaraliroq. Bank savollarimizdagi chalkashliklarning katta qismi aynan shu to‘rt juftlikka to‘g‘ri keladi. Quyida har biri — qoida, ikkita taqqoslama misol va imtihonda qanday ko‘rinishda chiqishi bilan.
1-juftlik: Present Perfect va Past Simple
Qoida. Past Simple — vaqt tugagan va gapda aytilgan. Present Perfect — vaqt aytilmagan yoki hozirgacha davom etadigan davr ichida (today, this week, this year).
| Gap | Zamon | Nega |
|---|---|---|
| I have lost my keys. | Present Perfect | Vaqt aytilmagan, natija hozir muhim — kalit hozir yo‘q |
| I lost my keys yesterday. | Past Simple | «yesterday» — tugagan vaqt |
| She has lived in Tashkent for ten years. | Present Perfect | Hali ham shu yerda yashaydi |
| She lived in Tashkent for ten years. | Past Simple | Endi yashamaydi — davr tugagan |
Belgi so‘zlar. Past Simple: yesterday, last week, in 2019, two days ago, when I was a child. Present Perfect: ever, never, just, already, yet, so far, since 2020, for ten years.
Eng ko‘p uchraydigan xato. «When» bilan boshlangan savolga Present Perfect qo‘yiladi: When have you finished? — bu shakl ishlatilmaydi. «When» so‘zining o‘zi vaqtni so‘rayapti, demak vaqt aniq: When did you finish?
Imtihonda qanday chiqadi. Bo‘sh joyli gapda «since» yoki «for» ko‘rinsa — Present Perfect. Yozma qismda esa xato boshqacha ko‘rinadi: bitta xatboshida I have visited va I visited last summer aralashib ketadi va baholovchi buni zamon izchilligi buzilgani deb belgilaydi.
2-juftlik: Present Simple va Present Continuous
Qoida. Present Simple — doimiy holat, odat, jadval, ilmiy fakt. Present Continuous — hozir ketayotgan yoki vaqtinchalik harakat.
| Gap | Zamon | Nega |
|---|---|---|
| Water boils at 100 degrees. | Present Simple | Doimiy fakt |
| The water is boiling — turn it off. | Present Continuous | Hozir, shu daqiqada |
| He works at a bank. | Present Simple | Doimiy ish |
| He is working at a bank this summer. | Present Continuous | Vaqtinchalik — faqat shu yoz |
Holat fe’llari. know, like, love, hate, want, need, believe, understand, belong, seem, mean fe’llari odatda Continuous shaklda kelmaydi: I am knowing the answer emas, I know the answer. Bu qoida imtihonda alohida savol bo‘lib chiqadi.
Ikkita ilg‘or holat. Birinchisi: «always» + Continuous shikoyat ma’nosini beradi — He is always losing his keys («doim yo‘qotib yuradi», norozilik bilan). Ikkinchisi: jadval bo‘yicha kelajak Present Simple bilan beriladi — The lesson starts at 8.
Imtihonda qanday chiqadi. Tinglash qismida «at the moment», «right now» eshitilsa, savol Continuous shakliga qaratilgan bo‘ladi. O‘qish matnida esa muallif odatni tasvirlayaptimi yoki bir lahzani tasvirlayaptimi — shuni ajratish talab qilinadi.
3-juftlik: Past Perfect va Past Simple
Qoida. Past Perfect faqat o‘tmishdagi ikki hodisa bo‘lganda va ulardan biri ikkinchisidan oldin bo‘lganda kerak. Hodisa bitta bo‘lsa — Past Simple.
| Gap | Ma’nosi | Qaysi hodisa oldin |
|---|---|---|
| When I arrived, the train had left. | Men yetib kelganimda poyezd allaqachon ketgan edi | Poyezd ketishi |
| When I arrived, the train left. | Men yetib keldim, keyin poyezd jo‘nadi | Mening kelishim |
| She told me she had seen the film. | Filmni ko‘rish gapirishdan oldin bo‘lgan | Filmni ko‘rish |
| She told me she saw the film. | Ikkalasi bir vaqtga yaqin yoki tartib muhim emas | Aniq emas |
Ikkinchi va uchinchi qatordagi farqni diqqat bilan o‘qing: bitta fe’l shakli butun gapning ma’nosini teskarisiga aylantiradi. Birinchi gapda poyezd ketib bo‘lgan, ikkinchisida siz uni ushlagansiz.
Belgi so‘zlar. before, after, by the time, already, never … before, as soon as.
Eng ko‘p uchraydigan xato. O‘tmish haqidagi har bir gapga Past Perfect qo‘yish. Agar hikoya ketma-ket voqealardan iborat bo‘lsa (I woke up, had breakfast and went out), hammasi Past Simple bo‘ladi — bu yerda «oldin bo‘lgan hodisa» tushunchasi yo‘q.
Imtihonda qanday chiqadi. Yozma qismning hikoya turidagi topshirig‘ida (a story, an experience) baholovchi aynan shu juftlikni kuzatadi: o‘tmish ichidagi «yanada oldingi» hodisani to‘g‘ri belgilay olish B2 darajasining belgilaridan biri.
4-juftlik: will, be going to va Present Continuous
Kelasi zamonda bitta emas, to‘rtta shakl raqobatlashadi va ular orasidagi tanlov qaror qachon qabul qilinganiga bog‘liq.
| Shakl | Qachon ishlatiladi | Misol |
|---|---|---|
| will | Qaror gapirish paytida tug‘iladi; bashorat; va’da | The phone is ringing. — I will get it. |
| be going to | Qaror oldin qabul qilingan; hozirgi dalil asosidagi bashorat | Look at those clouds. It is going to rain. |
| Present Continuous | Kelishilgan uchrashuv: vaqt va joy aniq | I am meeting Aziz at six tomorrow. |
| Present Simple | Jadval: transport, dars, seans | The plane takes off at 9:40. |
Farqni ko‘rsatadigan juft misol. — We are out of bread. — Really? I will buy some. (qaror shu daqiqada tug‘ildi). Va: Why are you going out? — I am going to buy some bread. (rejam oldindan bor edi).
Eng ko‘p uchraydigan xato. Kelishilgan uchrashuvga «will» qo‘yish: I will meet my teacher at 5 tomorrow. Grammatik jihatdan gap noto‘g‘ri emas, lekin uchrashuv oldindan kelishilgan bo‘lsa ingliz tilida Present Continuous ishlatiladi — I am meeting my teacher at 5 tomorrow. Test savolida to‘g‘ri variant sifatida aynan shunisi beriladi.
To‘rt juftlikni bitta jadvalda tanlash
Imtihon paytida qoidani eslashga vaqt yo‘q. Gapdagi bitta so‘zga qarab tanlang:
| Gapda nima bor | Qaysi zamon | Tekshiruv savoli |
|---|---|---|
| yesterday, in 2019, two days ago, last week | Past Simple | Vaqt aniq aytilganmi? |
| ever, never, just, already, yet, since, for | Present Perfect | Vaqt aytilmaganmi yoki hozirgacha davom etadimi? |
| When … ? bilan boshlangan savol | Past Simple | «When have you …?» shakli ishlatilmaydi |
| now, at the moment, currently, this week | Present Continuous | Harakat hozir ketayaptimi? |
| always, usually, every day, on Mondays | Present Simple | Bu odatmi yoki jadvalmi? |
| before, after, by the time, already + o‘tmish | Past Perfect | O‘tmishda ikkita hodisa bormi? |
| tomorrow + kelishilgan uchrashuv | Present Continuous | Vaqt va joy oldindan belgilanganmi? |
| Look! / evidence bor | be going to | Bashorat hozirgi dalilga tayanadimi? |
Yozma qismda zamon izchilligi: ikki xatboshi taqqoslash
Test savolida bitta bo‘sh joyni to‘g‘ri to‘ldirish yetarli. Yozma qismda esa baholovchi butun xatboshini o‘qiydi va zamonlar bir-biriga mos kelishini kuzatadi. Quyida bir xil mazmundagi ikki xatboshi berilgan.
Xato variant. Last summer I go to Bukhara with my family. We have visited the old madrasahs and I take a lot of photos. It was very hot, so we are drinking cold tea in a small teahouse. I never see such beautiful buildings before.
Bu yerda beshta xato bor va ularning hammasi bitta sababdan: hikoya o‘tmish haqida, lekin fe’llar hozirgi va tugallangan zamonlar orasida sakraydi. «Last summer» birinchi jumlada aytilgan — demak butun xatboshi o‘tmish zamonida ketishi kerak.
To‘g‘rilangan variant. Last summer I went to Bukhara with my family. We visited the old madrasahs and I took a lot of photos. It was very hot, so we drank cold tea in a small teahouse. I had never seen such beautiful buildings before.
Oxirgi jumlaga e’tibor bering: had never seen — bu Past Perfect va u shu yerda o‘rinli, chunki «bunday binolarni ko‘rmaganlik» safardan oldingi davrga tegishli. Ana shu bitta shakl xatboshini B1 darajasidan B2 darajasiga ko‘taradi.
Amaliy qoida. Yozma topshiriqni boshlashdan oldin bitta savolga javob bering: men o‘tmish haqida yozayapmanmi, hozirgi holat haqidami yoki rejalar haqidami? Tanlangan asosiy zamonni butun matn davomida saqlang, undan chetga chiqish faqat ikkita holatda o‘rinli — «bundan ham oldin» (Past Perfect) va umumiy fakt (Present Simple).
B1 va B2 chegarasi qayerdan o‘tadi?
Multi-level formatda siz bitta imtihon topshirasiz va to‘plagan ballingizga qarab B1, B2 yoki C1 darajasi beriladi. Zamonlar bo‘yicha bu darajalar quyidagicha ajraladi.
B1 darajasi — Present Simple, Past Simple, Present Continuous va Future (will / be going to) shakllarini kontekstga qarab to‘g‘ri tanlash, Present Perfect’ni asosiy holatlarda (ever, never, just, already) ishlata olish.
B2 darajasi — Present Perfect va Past Simple orasidagi nozik farqni vaqt belgisi bo‘lmagan gaplarda ham ajratish, hikoyada Past Perfect’ni o‘rinli qo‘llash, Perfect Continuous shakllarini (has been working, had been waiting) tushunish va yozma matnda zamon izchilligini butun xatboshi davomida saqlash.
Amaliy farq shunda: B1 da belgi so‘z yetarli (yesterday ko‘rdingiz — Past Simple qo‘ydingiz). B2 da belgi so‘z olib tashlanadi va tanlov faqat ma’noga qarab qilinadi. Shu sabab yuqoridagi to‘rt juftlik B1 dan B2 ga o‘tishdagi asosiy bosqich hisoblanadi.
CEFR imtihonida bu savollar qanday ko‘rinishda chiqadi?
Chet tili milliy sertifikat imtihoni multi-level formatda o‘tkaziladi: yozma qism — tinglab tushunish, o‘qish va yozish — bir kunda, gapirish (speaking) esa alohida bosqichda baholanadi. Ingliz, nemis, fransuz, turk va arab tillari bo‘yicha kuzgi sessiya 13–15-sentabr kunlari.
Zamonlar alohida «grammatika bo‘limi» sifatida emas, to‘rt ko‘nikmaning ichida tekshiriladi: o‘qish qismida gap tuzilishi topshiriqlarida, tinglashda vaqt munosabatini tushunishda, yozishda esa matn izchilligida. Ya’ni bitta mavzudagi xato uch joyda ball yo‘qotadi.
Natijaning DTM’dagi qiymati ham aniq: B2 va undan yuqori daraja ingliz tili fanidan maksimal ball beradi, B1 esa maksimal ballning 75 foizini. Daraja shkalasi, to‘lov va ro‘yxat tartibi CEFR sertifikati sahifasida, ingliz tili bo‘yicha alohida ma’lumot esa ingliz tili sahifasida yozilgan. Baholash tizimi «Milliy sertifikat qanday ishlaydi» sahifasida tushuntirilgan.
Ro‘yxat yopildi — qolgan 15 kunda nima qilish mumkin
Ro‘yxatdan o‘tish 29-avgustda tugadi, to‘lov 30-avgustgacha. Endi tayyorgarlikning aniq rejasi shunday bo‘lishi mumkin:
- 1–5-kun. To‘rt juftlikning har biri bo‘yicha 20 tadan savol ishlang va xato qilganlaringizni juftlik bo‘yicha ajrating — qaysi juftlik ko‘p xato bergani ko‘rinadi.
- 6–10-kun. Eng ko‘p xato bergan juftlikka qayting, yuqoridagi jadvallarni qayta o‘qing va o‘sha juftlik bo‘yicha 50 ta savol ishlang.
- 11–13-kun. To‘liq variant ishlang — zamonlar alohida emas, matn ichida chiqadi.
- 14–15-kun. Yangi qoida o‘rganmang. Faqat xatolar daftarini va tanlov jadvalini ko‘rib chiqing.
TestMakon’da Tenses mavzusi bo‘yicha 390 ta faol savol bor. Ingliz tili bo‘yicha umumiy tayyorgarlik rejasi alohida qo‘llanmada berilgan.
O‘zingizni tekshiring
Yettita gap. Javob ustunini yopib qo‘ying va fe’lni to‘g‘ri shaklga qo‘ying.
| Savol | To‘g‘ri javob |
|---|---|
| 1. I ___ (see) that film last night. | saw — «last night» tugagan vaqt |
| 2. ___ you ever ___ (be) to Samarkand? | Have … been — tajriba, vaqt aytilmagan |
| 3. Look at him! He ___ (run) very fast. | is running — hozir ketayotgan harakat |
| 4. The museum ___ (open) at 9 every morning. | opens — jadval, doimiy fakt |
| 5. By the time we got there, the concert ___ (start). | had started — ikkinchi hodisadan oldingisi |
| 6. — The bag is heavy. — I ___ (help) you. | will help — qaror shu daqiqada tug‘ildi |
| 7. I ___ (meet) my teacher at 5 tomorrow, we agreed yesterday. | am meeting — kelishilgan uchrashuv |
Ikkitadan ko‘p xato chiqsa, o‘sha juftlikning bo‘limiga qayting: har bir savol yuqoridagi to‘rt juftlikdan biriga tegishli — 1 va 2 birinchi juftlik, 3 va 4 ikkinchi, 5 uchinchi, 6 va 7 to‘rtinchi.
Manba: imtihon sanalari, multi-level format va daraja qiymatlari — Baholash agentligi e’loni asosidagi 2026-yil kuzgi grafigi hamda amaldagi baholash tartibi; natija ko‘rsatkichlari — TestMakon bazasi, 2026-yil 29-avgust holatiga.
