Mol va stexiometriya: 86 ming savolning 28,9 foizi to'g'ri yechilgan

TestMakon bazasida kimyo fanidan jami 342 114 ta savol ishlangan. Shundan 86 055 tasi, ya'ni har to'rtinchisi, bitta mavzuga tegishli: moddalar miqdori va kimyoviy hisoblashlar. Bu mavzuda 3 993 nafar o'quvchi test yechgan, to'g'ri javob ulushi esa 28,9 foiz.

Qisqacha javob. Mol masalalarida xatolarning asosiy qismi arifmetikada emas, undan oldingi ikki qadamda sodir bo'ladi: molyar massa noto'g'ri olinadi va reaksiya tenglamasi tenglashtirilmaydi. Uchinchi tarqalgan xato — ikki reagent berilganda ortiqchasi bo'yicha hisoblash. Quyida uchalasi ham raqam bilan ochib berilgan.

Sana ham muhim: kimyo milliy sertifikati imtihoni 27-sentabr kuni o'tkaziladi, ikkinchi sessiya 22-noyabr. Ro'yxatdan o'tish my.gov.uz orqali, to'lov 1-sentabrdan 594 000 so'm. Ya'ni bu mavzuni yopishga bir oydan kamroq vaqt qoldi.

Nima uchun mol mavzusi eng ko'p yiqitadi?

Solishtiring: biologiyada odam anatomiyasi mavzusida 176 698 ta savol ishlangan va to'g'ri javob 61,1 foiz. Ya'ni tabiiy fanlarning o'zi qiyin emas. Kimyoda ham atom tuzilishi va davriy qonun mavzusida natija 34,4 foiz, anorganik birikmalar sinflarida 30,3 foiz. Faqat hisoblash mavzusiga kelganda ko'rsatkich 28,9 foizga tushadi.

Sabab tuzilishda. Yodlanadigan mavzuda bitta savol bitta faktni tekshiradi: bilsangiz to'g'ri, bilmasangiz xato. Hisoblash masalasi esa zanjir: tenglama, molyar massa, nisbat, qayta hisob. Zanjirda to'rtta bo'g'in bor va har biri mustaqil ravishda uzilishi mumkin. To'rtta qadamning har birida 80 foiz aniqlik bo'lsa, yakuniy natija 0,8 darajali to'rt, ya'ni 41 foiz. Bank statistikasi shu arifmetikani tasdiqlaydi.

Ikkinchi sabab — masala shartining o'zi. Bank savollarida berilgan kattalik har xil ko'rinishda keladi: gramm, litr, molekulalar soni, eritma konsentratsiyasi. To'rt xil kirish nuqtasi bor, chiqish nuqtasi ham to'rt xil. O'quvchi ko'pincha formulani biladi, lekin qaysi formuladan boshlashni tanlay olmaydi.

Uch xato javobni necha barobar buzadi?

Quyidagi jadval bank savollari yechimidagi eng ko'p uchraydigan xatolarni va ularning narxini ko'rsatadi. Diqqat qiling: uchtasida ham javob kichik farq bilan emas, barobarlab buziladi — ya'ni variantlar orasida ham noto'g'ri javob tayyor turadi.

Test formatida bu ayniqsa xavfli. Variantlar tuzuvchisi aynan shu xatolarni oldindan hisoblab qo'yadi: 88 ni 12 ga bo'lgan o'quvchi 7,33 raqamini variantlar ichida topadi va o'zini haq deb biladi.

Xato 1: molyar massa o'rniga atom massasi

Molyar massa — moddaning bir molidagi massasi, birligi g/mol. U molekuladagi barcha atomlarning nisbiy atom massalari yig'indisiga teng. Xato shunda: o'quvchi CO₂ ni ko'rib, uglerodning atom massasini (12) oladi va kislorodni umuman qo'shmaydi.

To'g'ri hisob: M(CO₂) = 12 + 16 · 2 = 44 g/mol. 88 g uchun n = 88 / 44 = 2 mol. Xato hisob: 88 / 12 = 7,33 mol — javob 3,67 barobar katta.

Shu xatoning ikkinchi ko'rinishi — indeksni unutish. H₂SO₄ uchun 1 + 32 + 16 = 49 deb yozish keng tarqalgan; to'g'risi 1 · 2 + 32 + 16 · 4 = 98 g/mol. Farq aynan ikki barobar, ya'ni yakuniy javob ham ikki barobar xato chiqadi.

Tekshirish usuli: molyar massani hisoblagach, uni davriy jadvaldagi eng og'ir atom bilan solishtiring. M(H₂SO₄) 32 dan (oltingugurt) kichik chiqsa, hisobda xato bor. Bu bir sekundlik nazorat butun masalani saqlab qoladi.

Xato 2: tenglashtirilmagan tenglama

Stexiometrik nisbat koeffitsiyentlardan olinadi, formuladan emas. Al + O₂ → Al₂O₃ yozuvi hali tenglama emas — chap tomonda 1 ta alyuminiy, o'ng tomonda 2 ta. To'g'ri shakl: 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃. Nisbat 4 : 3 : 2.

Tenglashtirmasdan 1 : 1 nisbat olgan o'quvchi 0,2 mol alyuminiydan 0,2 mol Al₂O₃ chiqaradi va 20,4 g deb yozadi. To'g'ri javob 10,2 g — aniq ikki barobar farq.

Tenglashtirish tartibi (yonish reaksiyalari uchun ishlaydi): avval uglerod, keyin vodorod, oxirida kislorod. Kislorod oxirida qoldiriladi, chunki u ikkala mahsulotda ham bor. Kasr chiqsa, butun tenglamani ikkiga ko'paytiring: C₂H₆ + 3,5O₂ → 2CO₂ + 3H₂O tenglamasi 2C₂H₆ + 7O₂ → 4CO₂ + 6H₂O ga aylanadi.

Xato 3: ikki reagentdan qaysi biri tugaydi?

Agar masalada ikkala reagentning ham miqdori berilgan bo'lsa, ular hech qachon aynan mos kelmaydi — bu masalaning maqsadi. Biri to'liq sarflanadi (yetishmovchi reagent), ikkinchisidan ortadi. Hisob faqat yetishmovchisi bo'yicha yuritiladi.

Aniqlash qoidasi bitta: har reagentning mol sonini o'z koeffitsiyentiga bo'ling, natijasi kichik bo'lgani yetishmovchi. Massani solishtirish yoki mol sonini bevosita solishtirish ishlamaydi.

Masalan 5,4 g Al va 6,4 g O₂ uchun ikkalasi ham 0,2 mol. Mol soni teng, lekin 0,2 / 4 = 0,05 va 0,2 / 3 = 0,067 — alyuminiy yetishmovchi. Kislorod bo'yicha hisoblagan o'quvchi 13,6 g javob beradi, to'g'risi 10,2 g.

Besh qadam: har qanday hisoblash masalasi uchun bitta tartib

Quyidagi ketma-ketlik bank savollarining hammasiga yaraydi — massa berilganmi, hajm berilganmi yoki eritma konsentratsiyasi berilganmi, farqi yo'q. Faqat 2-qadamdagi formula almashadi.

Ikkinchi qadamdagi to'rtta formulani bitta jumla bilan eslab qolish mumkin: mol markazda turadi. Massa, hajm, molekulalar soni va konsentratsiya — bularning hammasi mol orqali bir-biriga o'tadi. Massadan hajmga to'g'ridan-to'g'ri o'tish yo'li yo'q, faqat mol orqali.

22,4 l/mol qiymati faqat normal sharoit uchun: 0 daraja Selsiy va 101,3 kPa. Masalada harorat yoki bosim boshqacha berilgan bo'lsa, Klapeyron-Mendeleyev tenglamasi ishlatiladi: pV = nRT, R = 8,31 J/(mol·K). Shartda "n.sh." belgisi bo'lmasa, 22,4 ni avtomatik qo'llamang.

Eritma masalalari: massa ulushi va molyar konsentratsiya

Eritmalar bo'yicha savollar mol mavzusi bilan bir blokda tushadi va ular ikki kattalikni farqlashni talab qiladi. Massa ulushi w = m(modda) / m(eritma), foizda beriladi; eritma massasi erigan modda va erituvchi massalari yig'indisi. Molyar konsentratsiya C = n / V, birligi mol/l, bu yerda V eritmaning hajmi, erituvchining hajmi emas.

Misol: 40 g natriy gidroksid eritilib, eritmaning hajmi 500 ml ga yetkazildi. n = 40 / 40 = 1 mol, V = 0,5 l, demak C = 2 mol/l. Agar ml litrga o'tkazilmasa, javob ming barobar xato chiqadi — bu bank savollarida eng ko'p uchraydigan birlik xatosi.

Ikki eritmani aralashtirish masalasida erigan moddalar massalari qo'shiladi, eritmalar massalari ham qo'shiladi. Masalan 300 g 20 foizli eritmaga 200 g 10 foizli eritma qo'shilsa: modda 60 + 20 = 80 g, eritma 500 g, yangi ulush 80 / 500 = 16 foiz. Foizlarni to'g'ridan-to'g'ri o'rtachalash (20 + 10) / 2 = 15 foiz noto'g'ri natija beradi, chunki eritmalar massasi teng emas.

Normal sharoit bo'lmasa nima qilinadi?

22,4 l/mol qiymati faqat 0 daraja Selsiy va 101,3 kPa uchun. Boshqa sharoitda Klapeyron-Mendeleyev tenglamasi ishlatiladi: pV = nRT, bu yerda R = 8,31 J/(mol·K), harorat kelvinda (T = t + 273), bosim paskalda, hajm kub metrda.

Misol: 2 mol gaz 27 daraja Selsiyda 200 kPa bosim ostida qanday hajmni egallaydi? T = 300 K, V = nRT / p = 2 · 8,31 · 300 / 200 000 = 0,0249 m³ = 24,9 l. Normal sharoitda bu 44,8 l bo'lardi — farq ikki barobarga yaqin.

Gaz zichligi va nisbiy zichlik savollari ham shu blokda: normal sharoitda ρ = M / 22,4 (g/l), nisbiy zichlik esa D = M₁ / M₂. Havoga nisbatan D = M / 29, vodorodga nisbatan D = M / 2. Masalan karbonat angidrid uchun havoga nisbatan zichlik 44 / 29 = 1,52. Teskari masalada zichlikdan molyar massa topiladi: n.sh. da zichligi 1,25 g/l bo'lgan gazning molyar massasi 1,25 · 22,4 = 28 g/mol, ya'ni bu azot yoki uglerod (II) oksid.

To'liq yechilgan uchta masala

Masala 1 (hajmdan massaga). 5,6 l (n.sh.) etilen to'liq yonganda hosil bo'lgan karbonat angidrid massasini toping.

Tenglama: C₂H₄ + 3O₂ → 2CO₂ + 2H₂O. Etilen mol soni: n = 5,6 / 22,4 = 0,25 mol. Nisbat 1 : 2, demak n(CO₂) = 0,5 mol. Massa: m = 0,5 · 44 = 22 g.

Tipik xato shu masalada: 5,6 ni 22,4 ga bo'lish o'rniga ko'paytirish. Nazorat qoidasi — n.sh. da 22,4 l gaz 1 molga teng, shuning uchun 5,6 l dan 1 moldan ko'p chiqishi mumkin emas.

Masala 2 (ortiqcha reagent). 5,4 g alyuminiy va 6,4 g kislorod reaksiyaga kiritildi. Hosil bo'lgan alyuminiy oksid massasini toping.

Tenglama: 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃. n(Al) = 5,4 / 27 = 0,2 mol; n(O₂) = 6,4 / 32 = 0,2 mol. Koeffitsiyentga bo'lamiz: 0,2 / 4 = 0,05 va 0,2 / 3 = 0,067 — alyuminiy yetishmovchi. n(Al₂O₃) = 0,2 · 2 / 4 = 0,1 mol. M(Al₂O₃) = 27 · 2 + 16 · 3 = 102 g/mol. Massa: m = 0,1 · 102 = 10,2 g.

Kislorod bo'yicha hisoblansa 13,6 g chiqadi — bu javob ham variantlar orasida turadi.

Masala 3 (unum). 100 g kalsiy karbonat qizdirilganda 44,8 g kalsiy oksid olindi. Mahsulot unumini foizda toping.

Tenglama: CaCO₃ → CaO + CO₂. M(CaCO₃) = 40 + 12 + 48 = 100 g/mol, demak n = 1 mol. Nisbat 1 : 1, nazariy n(CaO) = 1 mol, M(CaO) = 56 g/mol, nazariy massa 56 g. Unum: 44,8 / 56 · 100 = 80 foiz.

Unum har doim amaliy massani nazariyga bo'lish yo'li bilan topiladi. Teskari bo'lib ketsa javob 125 foiz chiqadi — bu fizik jihatdan bo'lmaydigan qiymat va o'zi xatoni ko'rsatadi.

Masala 4 (eritma). 200 g 15 foizli natriy gidroksid eritmasiga 50 g suv qo'shildi. Yangi eritmadagi massa ulushini toping.

Erigan moddaning massasi o'zgarmaydi: m = 200 · 0,15 = 30 g. Eritmaning yangi massasi: 200 + 50 = 250 g. Massa ulushi: 30 / 250 · 100 = 12 foiz. Suv qo'shilganda erigan modda massasi saqlanadi, eritma massasi ortadi — shuning uchun ulush kamayadi.

Milliy sertifikatda bu mavzu qanday tushadi?

Kimyo milliy sertifikati imtihonida hisoblash masalalari ikki joyda uchraydi: A/B/C/D shaklidagi 32 ta savol ichida va qisqa ochiq javobli 5 ta savolda. Qisqa ochiq javobda variant tanlash yo'q — javob son shaklida yoziladi, shuning uchun taxmin qilish yo'li ham yo'q. Yaxlitlash noto'g'ri bo'lsa, javob xato hisoblanadi.

Umumiy shkala 75 T-balldan iborat, o'tish chegarasi 46. Daraja va DTM ballari quyidagicha:

Tibbiyot yo'nalishlariga kiruvchilar uchun kimyo 2-fan: A darajada 63 ball beriladi va imtihon kuni 30 ta kimyo savoli umuman ishlanmaydi. Biologiya sertifikati bilan birga olinsa, 93 + 63 = 156 ball imtihonsiz yig'iladi. Batafsil hisob kimyo milliy sertifikati sahifasida keltirilgan, sertifikat tizimining umumiy tartibi esa "Milliy sertifikat qanday ishlaydi" sahifasida.

O'zingizni tekshiring: olti savol va javoblari

Har savolni qog'ozda yeching, keyin javobni oching. Uchtadan kamini to'g'ri yechsangiz, yuqoridagi besh qadamli tartibni qaytadan o'qing.

1. 11,2 l (n.sh.) oltingugurt (IV) oksiddagi molekulalar sonini toping.
2. 8 g metan to'liq yonishi uchun necha litr (n.sh.) kislorod kerak?
3. 3,1 g natriy oksid suvda eritildi. Hosil bo'lgan natriy gidroksid massasini toping.
4. 2 mol sulfat kislotada necha gramm kislorod atomi bor?
5. 300 ml 0,2 mol/l xlorid kislotani to'liq neytrallash uchun necha gramm natriy gidroksid kerak?
6. 22 g karbonat angidriddagi modda miqdorini toping.

Javoblar.

1. n = 11,2 / 22,4 = 0,5 mol; N = 0,5 · 6,02·10²³ = 3,01·10²³ molekula.
2. CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O. n(CH₄) = 8 / 16 = 0,5 mol; n(O₂) = 1 mol; V = 1 · 22,4 = 22,4 l.
3. Na₂O + H₂O → 2NaOH. M(Na₂O) = 62; n = 3,1 / 62 = 0,05 mol; n(NaOH) = 0,1 mol; m = 0,1 · 40 = 4 g.
4. Bir molekulada 4 ta kislorod atomi bor, 2 molda 8 mol; m = 8 · 16 = 128 g.
5. n(HCl) = 0,3 · 0,2 = 0,06 mol; nisbat 1 : 1; m(NaOH) = 0,06 · 40 = 2,4 g.
6. M = 44 g/mol; n = 22 / 44 = 0,5 mol.

Uchinchi savolda eng ko'p xato natriy oksidning molyar massasida: 23 + 16 = 39 deb yoziladi, to'g'risi 23 · 2 + 16 = 62. Beshinchi savolda esa 300 ml ni litrga o'tkazish unutiladi.

Keyingi qadam: mashq va bog'liq materiallar

Nazariyani o'qib chiqish natijani o'zgartirmaydi — mol mavzusi faqat yechilgan masalalar soni bilan yopiladi. TestMakon bazasida shu mavzuda 62 ta faol savol bor, ularning har biri yuqoridagi besh qadamning bittasini tekshiradi. Kimyo testlarini shu yerdan boshlang va kuniga kamida 15 ta hisoblash masalasini yeching.

Sertifikat formatiga o'rganish uchun kimyo mock variantlari ochiq: 13 ta variant, 414 ta savol. Fanning qolgan bo'limlari bo'yicha umumiy takrorlash rejasi DTM kimyo qo'llanmasida berilgan.

Matematikadan ham xuddi shunday kesim tayyorlangan: tengsizliklar bo'yicha 474 ming savolning 28 foizi to'g'ri yechilgan. Ikkala mavzuda ham to'siq bitta — ko'p bosqichli yechim zanjiri.

Manba: TestMakon savol bazasi statistikasi (2026-yil 29-avgust holatiga, mavzu bo'yicha ishlangan savollar va to'g'ri javob ulushi); imtihon sanalari va to'lov miqdori — Bilim va malakalarni baholash agentligi e'loni, 2026-yil avgust.