Saqlanish qonunlari: mexanikada eng past natija — 28,7 foiz
Gʻolibjon Davronov
Fizikada eng ko'p savol kinematikadan ishlangan: TestMakon bazasida 61 571 ta. Lekin eng past natija u yerda emas. Kinematikada to'g'ri javob ulushi 30,9 foiz, dinamikada 31,8 foiz, saqlanish qonunlarida esa 28,7 foiz — 47 906 ta savol va 2 966 nafar o'quvchi bo'yicha.
Bu farq kichik ko'rinadi, lekin mexanikaning to'rtta yirik mavzusi ichida eng pastisi aynan shu. Fizika milliy sertifikati imtihoni 29-sentabr kuni, ikkinchi sessiya 24-noyabr — 2026-yildan kompyuterda o'tkaziladi. Imtihonda ko'p qismli hisoblash masalalari aynan energiya va impuls saqlanishidan tushadi.
Eng ko'p savol kinematikada, eng past natija saqlanish qonunlarida
| Fizika mavzusi | Ishlangan savol | To'g'ri javob |
|---|---|---|
| Kinematika | 61 571 | 30,9 % |
| Saqlanish qonunlari | 47 906 | 28,7 % |
| Dinamika | 45 674 | 31,8 % |
| Molekulyar fizika va termodinamika | 43 713 | 30,1 % |
| Statika va gidrostatika | 24 618 | 29,3 % |
Farqning sababi formulalar sonida emas. Kinematikada beshta asosiy formula bor, saqlanish qonunlarida esa uchta: impuls p = mv, kinetik energiya Ek = mv2/2 va ish A = Fs·cosα. Formulalar kamroq, natija pastroq.
Nima uchun formula emas, tanlov qiyin?
Kinematik masalada yo'l bitta: berilganni formulaga qo'yasiz. Saqlanish qonunlari masalasida esa avval qaror qabul qilinadi — bu jarayonda nima saqlanadi va nima saqlanmaydi. Bu qaror hisobdan oldin turadi va noto'g'ri bo'lsa, keyingi barcha arifmetika bekor bo'ladi.
Masalan ikki jism to'qnashib birga harakatlansa, impuls saqlanadi, lekin kinetik energiya saqlanmaydi. Energiya saqlanadi deb yechgan o'quvchi to'g'ri formulani ishlatadi, to'g'ri hisoblaydi va noto'g'ri javob oladi. Test formatida u xatoni sezmaydi ham, chunki noto'g'ri javob variantlar ichida turadi.
Ikkinchi sabab — impulsning vektor ekani. Energiya skalyar, uni qo'shaverasiz. Impuls esa yo'nalishga ega: qarama-qarshi harakatlanayotgan ikki jism uchun ishoralar har xil bo'ladi. Bank savollarida bu eng ko'p uchraydigan tuzoq.
Qaysi jarayonda qaysi kattalik saqlanadi?
Quyidagi jadval masalaning shartidan jarayon turini ajratib olishga yordam beradi. O'ng ustundagi so'zlar — masala matnidagi kalit belgilar.
| Jarayon | Impuls | Mexanik energiya | Nima bilan tanib olinadi |
|---|---|---|---|
| Absolyut elastik to'qnashuv | saqlanadi | saqlanadi | jismlar ajralib ketadi, deformatsiya qolmaydi |
| Absolyut noelastik to'qnashuv | saqlanadi | saqlanmaydi | birga harakatlanadi, tiqilib qoladi, yopishadi |
| Portlash, otish, itarilish | saqlanadi | ortadi | ichki energiya mexanik energiyaga aylanadi |
| Ishqalanishsiz sirpanish, erkin tushish | saqlanmaydi | saqlanadi | silliq sirt, havo qarshiligi hisobga olinmaydi |
| Ishqalanishli sirpanish | saqlanmaydi | saqlanmaydi | ishqalanish koeffitsiyenti berilgan |
Masala shartida "birga harakatlandi", "tiqilib qoldi", "yopishdi" so'zlari bo'lsa — bu noelastik to'qnashuv, energiya saqlanmaydi. "Ajralib ketdi", "elastik" so'zlari bo'lsa — ikkala qonun ham ishlaydi. "Portladi", "otildi" bo'lsa — boshlang'ich impuls nolga teng va mexanik energiya ortadi.
Uchta tipik xato va ularning narxi
Xato 1: noelastik to'qnashuvda energiya saqlanadi deb hisoblash. 2 kg massali jism 3 m/s tezlik bilan tinch turgan 4 kg massali jismga urilib, u bilan birga harakatlandi. Impuls bo'yicha: v = (2 · 3) / 6 = 1 m/s. Boshlang'ich kinetik energiya 9 J, oxirgisi 3 J — 6 J issiqlikka aylangan. Energiya saqlanadi deb yechilsa v = 1,73 m/s chiqadi, ya'ni javob 73 foizga katta.
Xato 2: impuls ishorasini hisobga olmaslik. 2 kg jism 5 m/s tezlik bilan o'ngga, 3 kg jism 2 m/s tezlik bilan chapga harakatlanmoqda. To'qnashgach birga harakatlanadi. To'g'ri hisob: p = 2 · 5 − 3 · 2 = 4 kg·m/s, v = 4 / 5 = 0,8 m/s (o'ngga). Ishorasiz qo'shilsa: 16 / 5 = 3,2 m/s — javob to'rt barobar katta.
Xato 3: ishning yo'nalishga bog'liqligini unutish. A = F · s · cosα formulasidagi burchak kuch bilan siljish orasidagi burchak. Gorizontal sirtda jism siljiganda og'irlik kuchining ishi nolga teng, chunki cos 90 = 0. Yukni gorizontal ko'tarib yurgan odam mexanik ish bajarmaydi — bank savollarida shu savol ko'p uchraydi va o'quvchilar "mgh" deb javob beradi.
Uch savolli algoritm: yechishdan oldin nimani aniqlash kerak?
| Savol | Javob | Qaysi qonun ishlaydi |
|---|---|---|
| Tashqi kuch impuls yo'nalishida ta'sir qilyaptimi? | yo'q | impuls saqlanadi: m1v1 + m2v2 = const |
| Ishqalanish, deformatsiya yoki yopishish bormi? | yo'q | mexanik energiya ham saqlanadi |
| So'ralayotgan kattalik nima? | tezlik | impuls tenglamasi |
| So'ralayotgan kattalik nima? | balandlik yoki cho'zilish | energiya tenglamasi |
| So'ralayotgan kattalik nima? | issiqlik yoki yo'qotilgan energiya | kinetik energiyalar ayirmasi |
Bu tartib bank savollarining hammasiga yaraydi. Eng muhimi — birinchi ikki savolga javob bermay turib formulaga o'tmaslik. Ko'p qismli masalalarda esa har qism uchun bu savollar qaytadan beriladi: a qismda impuls, b qismda energiya ishlashi mumkin.
To'liq yechilgan uchta masala
Masala 1 (ballistik mayatnik). Massasi 10 g bo'lgan o'q 200 m/s tezlik bilan uchib, massasi 1,99 kg bo'lgan osilgan blokka tiqilib qoldi. Blok qanday balandlikka ko'tariladi? (g = 10 m/s2)
Birinchi bosqich — to'qnashuv, noelastik: impuls saqlanadi. p = 0,01 · 200 = 2 kg·m/s. Umumiy massa 2,0 kg, demak v = 1 m/s. Ikkinchi bosqich — ko'tarilish, ishqalanishsiz: energiya saqlanadi. h = v2 / (2g) = 1 / 20 = 0,05 m, ya'ni 5 sm.
Agar butun masala energiya saqlanishi bilan yechilsa: o'qning kinetik energiyasi 200 J, h = 200 / (2 · 10) = 10 m. Xato javob to'g'risidan 200 barobar katta. Bu masala aynan shuning uchun tuziladi: ikki bosqichda ikki xil qonun ishlaydi.
Masala 2 (otish, portlash turi). Massasi 4 kg bo'lgan qurol 10 g massali o'qni 400 m/s tezlik bilan otdi. Qurolning tepki tezligini va tizim kinetik energiyasining o'zgarishini toping.
Boshlang'ich impuls nolga teng: 0 = 0,01 · 400 − 4 · v, demak v = 1 m/s. Energiya: o'q 0,5 · 0,01 · 4002 = 800 J, qurol 0,5 · 4 · 1 = 2 J. Jami 802 J, boshida esa 0 J edi. Mexanik energiya saqlanmadi — u porox yonishining kimyoviy energiyasidan keldi.
Masala 3 (ish-energiya teoremasi). 2 kg massali jism gorizontal sirtda 20 m/s tezlik bilan sirpanmoqda. Ishqalanish koeffitsiyenti 0,25. Jism necha metrdan keyin to'xtaydi? (g = 10 m/s2)
Kinetik energiya: Ek = 0,5 · 2 · 400 = 400 J. Ishqalanish kuchi: F = μmg = 0,25 · 2 · 10 = 5 N. Ishqalanish ishi butun kinetik energiyani yeydi: s = 400 / 5 = 80 m.
Bu yerda kinematik formula bilan ham yechish mumkin, lekin uch qadam ko'proq bo'ladi. Energiya yondashuvi vaqtni tejaydi — imtihonda har masala uchun o'rtacha 2 daqiqa qolganda bu farq sezilarli.
O'zingizni tekshiring: olti savol va javoblari
Har savolni yechib, keyin javobni solishtiring. To'rttadan kamini to'g'ri yechsangiz, yuqoridagi jadvalga qaytib, jarayon turlarini qayta ko'rib chiqing.
- 3 kg jism 4 m/s tezlik bilan tinch turgan 5 kg jismga urilib, birga harakatlandi. Umumiy tezlikni toping.
- Shu to'qnashuvda necha joul energiya issiqlikka aylandi?
- 500 g jism 5 m balandlikdan erkin tushdi. Yerga urilish tezligini toping (g = 10 m/s2).
- 60 kg massali odam 2 m balandlikka 4 sekundda ko'tarildi. Uning quvvatini toping.
- Qattiqligi 200 N/m bo'lgan prujina 10 sm siqilgan. Potensial energiyasini toping.
- 0,4 kg massali to'p 10 m/s tezlik bilan devorga urilib, 8 m/s tezlik bilan qaytdi. Impuls o'zgarishini toping.
Javoblar.
- p = 3 · 4 = 12 kg·m/s; v = 12 / 8 = 1,5 m/s.
- Oldin Ek = 0,5 · 3 · 16 = 24 J, keyin 0,5 · 8 · 1,52 = 9 J; ayirma = 15 J.
- v = √(2gh) = √(2 · 10 · 5) = 10 m/s. Massa javobga kirmaydi.
- A = mgh = 60 · 10 · 2 = 1200 J; N = 1200 / 4 = 300 Vt.
- E = kx2 / 2 = 200 · 0,01 / 2 = 1 J. 10 sm ni metrga o'tkazish shart.
- Yo'nalish o'zgargani uchun ishoralar har xil: Δp = 0,4 · (8 − (−10)) = 7,2 kg·m/s.
Uchinchi savolda ko'p o'quvchi massani formulaga qo'shib yuboradi. Oltinchi savolda esa 0,4 · (10 − 8) = 0,8 deb yozish eng tarqalgan xato — devordan qaytish yo'nalishni o'zgartiradi, shuning uchun tezliklar ayirilmaydi, qo'shiladi.
Keyingi qadam: mashq va bog'liq materiallar
TestMakon bazasida saqlanish qonunlari mavzusida 46 ta faol savol bor. Ular tipik shakllar bo'yicha taqsimlangan: to'qnashuv, portlash, mayatnik, prujina, ishqalanishli sirpanish. Fizika testlarini shu yerdan boshlang — har mashqdan keyin qaysi qonunni tanlaganingizni yozib qo'ying, javobdan oldin tanlovni tekshiring.
Sertifikat formati va ko'p qismli masalalarning baholanishi fizika milliy sertifikati sahifasida tushuntirilgan; mock variantlar shu yerda. Fizikaning qolgan bo'limlari bo'yicha takrorlash rejasi DTM fizika qo'llanmasida.
Manba: TestMakon savol bazasi statistikasi (2026-yil 29-avgust holatiga, mavzu bo'yicha ishlangan savollar va to'g'ri javob ulushi); imtihon sanasi va format — Bilim va malakalarni baholash agentligi e'loni, 2026-yil avgust.
