Органик кимё: кислородли бирикмаларда натижа атиги 27,8 фоиз

29 Август 2026 2 дақиқа ўқиш
Органик кимё: кислородли бирикмаларда натижа атиги 27,8 фоиз

Органик кимё икки бўлимга бўлинади ва иккаласининг натижаси бир хил эмас. TestMakon базасида углеводородлар мавзусида 16 934 та савол ишланган, тўғри жавоб 30,8 фоиз. Кислородли ва азотли бирикмаларда эса 19 599 та савол ва атиги 27,8 фоиз — бу кимё фанининг барча йирик мавзулари ичида энг паст кўрсаткич.

Уч фоизлик фарқ тасодиф эмас. Углеводородларда модда синфлари тўртта: алканлар, алкенлар, алкинлар, аренлар. Кислородли ва азотли бирикмаларда эса еттита синф бор ва уларнинг ҳар бири ўз реактиви билан аниқланади. Кимё миллий сертификати имтиҳони 27-сентабр куни, иккинчи сессия 22-ноябр.

Углеводородларда 30,8 фоиз, кислородли бирикмаларда 27,8 фоиз

Фарқнинг сабаби савол турида. Углеводородлар бўйича саволлар кўпроқ ҳисоблаш ва номлаш: молекуляр формуладан изомерлар сонини топиш, ёниш маҳсулотини ҳисоблаш. Кислородли ва азотли бирикмаларда эса саволларнинг асосий қисми "қайси модда кўрсатилган реактив билан реаксияга киришади" шаклида берилади.

Бундай саволга жавоб бериш учун формулани кўриб, ундаги функсионал гуруҳни ажратиб олиш керак. Яъни бу ёдлаш эмас, таниб олиш кўникмаси. Ёдланган реаксиялар рўйхати ёрдам бермайди, чунки саволда модда номи эмас, формуласи берилади.

Функсионал гуруҳ нима ва нега ҳаммаси шунга боғлиқ?

Функсионал гуруҳ — молекуладаги атомлар гуруҳи бўлиб, модданинг кимёвий хоссаларини у белгилайди. Углерод занжири узун ёки қисқа бўлиши мумкин, хосса деярли ўзгармайди; гуруҳ ўзгарса эса модда бутунлай бошқача ишлайди.

СинфФунксионал гуруҳНамунаАсосий хоссаси
Спиртлар−OHС2Ҳ5OHНа билан водород ажратади, НаОҲ билан реаксияга кирмайди
Феноллар−OH бензол ҳалқасидаС6Ҳ5OHНаОҲ билан туз беради, ФеСл3 билан бинафша ранг
Алдегидлар−CHOCH3CHOкумуш кўзгу реаксиясини беради
Кетонлар>С=ОCH3COCH3кумуш кўзгу реаксиясини бермайди
Карбон кислоталар−COOHCH3COOHНа2CO3 билан CO2 ажратади
Аминлар−NH2С2Ҳ5NH2асос, кислота билан туз ҳосил қилади
Аминокислоталар−NH2 ва −COOHNH2CH2COOHамфотер: ҳам кислота, ҳам асос билан

Жадвалдаги иккинчи ва учинчи қаторга алоҳида диққат қилинг. Спирт ва фенолда бир хил −OH гуруҳи бор, лекин фенолда у бензол ҳалқасига бевосита улангани учун кислотали хосса пайдо бўлади: фенол НаОҲ билан реаксияга киришади, этанол киришмайди. Алдегид ва кетонда эса бир хил С=О гуруҳи бор, лекин алдегидда у занжир учида, шунинг учун оксидланади.

Бешта типик хато

Хато 1: изомер ва гомологни аралаштириш. Изомерлар — молекуляр формуласи бир хил, тузилиши ҳар хил моддалар. С2Ҳ6О формуласига иккита модда мос келади: этанол ва диметил эфир. Гомологлар эса битта қаторга тегишли, бир-биридан CH2 гуруҳига фарқ қилади: метанол, этанол, пропанол.

Хато 2: кетонга кумуш кўзгу реаксиясини бериш. Толленс реактиви фақат алдегид гуруҳи бўлган моддаларга жавоб беради. Асетон (CH3COCH3) реаксияга киришмайди. Лекин чумоли кислота HCOOH киришади, чунки унинг молекуласида алдегид гуруҳи ҳам бор — бу савол имтиҳонда кўп учрайди.

Хато 3: аминларнинг асослик тартибини тескари ёзиш. Тўғри тартиб: алифатик амин (этиламин) > аммиак > ароматик амин (анилин). Анилинда бензол ҳалқаси азотнинг бўлинмаган электрон жуфтини ўзига тортади, шунинг учун у аммиакдан кучсизроқ асос.

Хато 4: аминокислотани фақат кислота деб ҳисоблаш. Аминокислотада иккита гуруҳ бор ва у амфотер: ҲСл билан ҳам, НаОҲ билан ҳам реаксияга киришади. Эритмада биполяр ион ҳолида бўлади. Бу хосса оқсилларнинг буфер таъсирини тушунтиради.

Хато 5: эфирланиш реаксиясини қайтмас деб ёзиш. Кислота ва спирт реаксияси қайтар: CH3COOH + С2Ҳ5OH ↔ CH3COOC2Ҳ5 + Ҳ2О. Катализатор — консентрланган сулфат кислота, у айни вақтда сувни боғлаб, мувозанатни ўнгга суради. Шунинг учун бундай масалаларда унум ҳар доим 100 фоиздан кам берилади.

Қайси реактив қайси гуруҳни очади?

Идентификация саволлари банк саволларининг катта қисмини ташкил қилади. Қуйидаги олти реактивни билиш бу турдаги саволларнинг аксариятини ёпади.

РеактивҚайси моддага жавоб берадиБелги
ФеСл3 эритмасифенолбинафша ранг
Аммиакли Аг2О (Толленс)алдегид, чумоли кислота, глюкозакумуш кўзгу
Янги чўктирилган Су(OH)2кўп атомли спирт (глицерин)ёрқин кўк эритма
На2CO3 эритмасикарбон кислотагаз пуфакчалари
Лакмускарбон кислота, аминқизил ёки кўк
Бром сувифенол, тўйинмаган бирикмарангсизланиш ёки чўкма

Амалий мисол: учта белгисиз идишда этанол, фенол ва сирка кислота бор. Иккита реактив етарли. ФеСл3 қўшилганда бинафша ранг бергани — фенол. Қолган иккитасига На2CO3 қўшилади: газ ажралгани — сирка кислота. Учинчиси этанол.

Генетик боғланиш: метандан этил ацетатгача

Имтиҳонда занжир саволлари берилади: берилган моддадан бошлаб бир неча босқичда охирги моддага бориш. Асосий занжирни ёдда сақлаш фойдали:

  1. 2CH4 → С2Ҳ2 + 3Ҳ2 (1 500 даража, тез совитиш)
  2. С2Ҳ2 + Ҳ2 → С2Ҳ4 (катализатор Пд)
  3. С2Ҳ4 + Ҳ2О → С2Ҳ5OH (кислота, гидратация)
  4. С2Ҳ5OH + СуО → CH3CHO + Су + Ҳ2О (оксидланиш)
  5. CH3CHO + Аг2О → CH3COOH + 2Аг (оксидланиш)
  6. CH3COOH + С2Ҳ5OH ↔ CH3COOC2Ҳ5 + Ҳ2О (эфирланиш)

Занжирнинг мантиқи битта: спирт оксидланиб алдегидга, алдегид оксидланиб кислотага айланади. Тескари йўналишда эса қайтарилиш боради. Шу кетма-кетликни билган ўқувчи занжир саволларининг барчасини еча олади.

Ҳисоблаш масалалари: органик кимёда ҳам мол ишлайди

Масала 1. 9,2 г этанол натрий билан реаксияга киришди. Ажралган водород ҳажмини (n.sh.) топинг.

2Ҳ5OH + 2На → 2С2Ҳ5ОНа + Ҳ2. М(С2Ҳ5OH) = 46 г/мол, н = 9,2 / 46 = 0,2 мол. Нисбат 2 : 1, демак н(Ҳ2) = 0,1 мол. Ҳажм: В = 0,1 · 22,4 = 2,24 л.

Масала 2 (унум билан). 60 г сирка кислота ва 46 г этанол реаксияга киритилди, унум 60 фоиз. Этил ацетат массасини топинг.

М(CH3COOH) = 60, М(С2Ҳ5OH) = 46 — иккаласи ҳам 1 молдан, ортиқча реагент йўқ. М(CH3COOC2Ҳ5) = 88 г/мол, назарий масса 88 г. Амалий масса: 88 · 0,6 = 52,8 г.

Масала 3 (кумуш кўзгу). 4,4 г сирка алдегид тўлиқ оксидланди. Ажралган кумуш массасини топинг.

М(CH3CHO) = 44 г/мол, н = 0,1 мол. Бир мол алдегид 2 мол кумуш беради, демак н(Аг) = 0,2 мол. Масса: 0,2 · 108 = 21,6 г. Чумоли кислота бўлганда эса нисбат 1 : 4 бўлади — бу фарқни эслаб қолинг.

Ўзингизни текширинг: олти савол ва жавоблари

  1. С4Ҳ10О формуласига нечта спирт изомери мос келади?
  2. Кумуш кўзгу реаксиясини қайси модда беради: асетон, сирка кислота, чумоли кислота, этанол?
  3. Анилин ва этиламиндан қайси бири кучлироқ асос?
  4. 4,6 г чумоли кислота натрий гидроксид билан нейтралланди. Ҳосил бўлган туз массасини топинг.
  5. Глицеринни қайси реактив билан аниқлаш мумкин?
  6. 18 г глюкоза спиртли ачиш реаксиясига кирди. Ҳосил бўлган этанол массасини топинг.

Жавоблар.

  1. Тўртта: бутанол-1, бутанол-2, 2-метилпропанол-1, 2-метилпропанол-2. Диметил эфирлар бу рўйхатга кирмайди, чунки саволда спирт сўралган.
  2. Чумоли кислота — молекуласида алдегид гуруҳи бор. Сирка кислота ва этанол бермайди, асетон ҳам бермайди.
  3. Этиламин. Анилинда бензол ҳалқаси электрон жуфтини тортади ва асосликни камайтиради.
  4. М(HCOOH) = 46, н = 0,1 мол; ҲСООНа нинг моляр массаси 68 г/мол; м = 0,1 · 68 = 6,8 г.
  5. Янги чўктирилган Су(OH)2 — ёрқин кўк эритма ҳосил бўлади. Бу кўп атомли спиртларга хос белги.
  6. С6Ҳ12О6 → 2С2Ҳ5OH + 2CO2. М = 180, н = 0,1 мол; этанол 0,2 мол; м = 0,2 · 46 = 9,2 г.

Миллий сертификатда органик кимё қандай баҳоланади?

Кимё сертификати имтиҳонида органик кимё алоҳида блок сифатида эмас, умумий 75 баллик шкаланинг ичида тақсимланган ҳолда берилади. Идентификация ва занжир саволлари А/Б/С/Д қисмида, ҳисоблаш масалалари эса қисқа очиқ жавобли ва ёзма қисмда учрайди. Ўтиш чегараси 46 Т-балл, А даража 65 баллдан бошланади.

Кимё 1-фан бўлган йўналишларда (фармация, кимё технологияси, кимё ўқитувчилиги) А даража ДТМъда 93 балл беради; тиббиётда кимё 2-фан ва А даража 63 балл. Батафсил шкала кимё миллий сертификати саҳифасида, mock вариантлар эса шу ерда — 13 та вариант, 414 та савол.

Кимёнинг иккинчи заиф бўлими — ҳисоблаш масалалари: мол ва стехиометрияда 86 055 саволдан 28,9 фоизи тўғри. Органик кимёдаги масалалар ҳам айнан шу аппаратга таянади, шунинг учун иккала мавзуни кетма-кет такрорлаш тавсия этилади. Фаннинг умумий режаси ДТМ кимё қўлланмасида.

Манба: TestMakon савол базаси статистикаси (2026-йил 29-август ҳолатига, мавзу бўйича ишланган саволлар ва тўғри жавоб улуши); имтиҳон санаси ва балл шкаласи — Билим ва малакаларни баҳолаш агентлиги эълони, 2026-йил август.

#Қўлланма