Магнит майдон — физикада энг паст натижа: 7 988 саволдан 27,1 фоизи

Физикадан сертификат имтиҳони 29-сентабр куни — бугундан 31 кун кейин, иккинчи сессия 24-ноябр. 2026-йилдан имтиҳон компютерда ўтказилади ва форматда кўп қисмли масалалар устунлик қилади: битта шарт берилади, а ва б қисмларига алоҳида жавоб ёзилади, ҳар қисмга алоҳида балл қўйилади. Бизнинг базадаги натижалар бу форматда қайси мавзу баллни ейишини аниқ кўрсатиб турибди.

Магнит майдон ва электромагнит индуксия мавзусида 7 988 та савол ишланган ва 2 167 таси, яъни 27,1 фоизи тўғри ечилган. Бу — физикадаги энг паст кўрсаткич. Тўлиқ база бўйича 2 003 нафар ўқувчи бу мавзуга тегиб кўрган, уларнинг натижаси 26,9 фоиз. Сунъий интеллект таҳлили мавзуни 564 марта заиф деб белгилаган. Имтиҳон саналари ва формат физика сертификати саҳифасида ёзилган.

Нега айнан магнит мавзуси энг паст натижа беради

Сабаб формулалар кўплигида эмас. Механикада формула ундан кўп, натижа эса юқорироқ. Банк саволларини битталаб кўриб чиққанда бошқа манзара чиқади: магнит мавзусидаги саволларнинг аксарияти иккита катталикни алмаштириш устига қурилган. Оқим ва оқимнинг ўзгариш тезлиги. Индуктивлик ва магнит оқими. Ампер кучи ва Лоренс кучи. Ҳар жуфтликда формулалар ўхшаш, маъно эса бошқа.

Шунинг учун бу мавзуни ёд олиш билан ёпиб бўлмайди. Аввал қайси катталик сўралаётганини аниқлаш керак, кейин формула танланади. Қуйидаги жадвал — мавзунинг бутун формулалар тўплами, бошқаси керак эмас.

Диққат қилинг: охирги устунда бирлик ёзилган. Имтиҳонда жавоб сони тўғри, бирлиги нотўғри бўлса балл берилмайди. Магнит оқими веберда, индуксия теслада, индуктивлик генрида.

Φ = Б·С·сос α да бурчак қаердан олинади?

Бу — мавзунинг биринчи типик хатоси. Формуладаги α — магнит индуксия вектори билан юзанинг нормали орасидаги бурчак, юзанинг ўзи билан эмас. Шарт матнида эса кўпинча юза билан ҳосил қилган бурчак берилади. Иккаласининг йиғиндиси 90 даража.

Банк саволи: юзаси 10 см&суп2; бўлган қўзғалмас ўрам бир жинсли магнит майдонда индуксия чизиқларига перпендикуляр жойлашган, майдон индуксияси 0,2 Тл. Магнит оқимини топинг.

Ечим: 10 см&суп2; = 10 · 10⁻⁴ м&суп2; = 0,001 м&суп2;. Чизиқлар юзага перпендикуляр, демак улар нормал билан устма-уст тушади ва α = 0, сос α = 1. Φ = 0,2 · 0,001 · 1 = 2 · 10⁻⁴ Вб.

Агар шу ўрам нормал билан 60 даража бурчак ҳосил қилиб қўйилса, оқим икки марта камаяди: 0,2 · 0,001 · 0,5 = 1 · 10⁻⁴ Вб. Сертификат форматида шарт айнан шундай ёзилади — битта масалада а қисми перпендикуляр ҳолат, б қисми бурчакли ҳолат.

Иккинчи тузоқ — бирлик. 10 см&суп2; ни 0,1 м&суп2; деб ёзиш (яъни 10 га бўлиш) энг кўп учрайдиган ҳисоб хатоси. 1 см&суп2; = 10⁻⁴ м&суп2;, чунки узунлик 100 марта кичрайганда юза 10 000 марта кичраяди.

Ўнг қўл ва чап қўл: қайси бири қачон

Иккита қоида бор ва улар бошқа саволларга жавоб беради.

Ўнг қўл қоидаси — йўналишни топиш учун. Тўғри токли ўтказгичда: ўнг қўлнинг бош бармоғи ток йўналиши бўйича қўйилади, қолган тўрт бармоқ ўтказгични ўраб олса, улар магнит индуксия чизиқларининг йўналишини кўрсатади. Ғалтакда эса тескариси: тўрт бармоқ ўрамдаги ток бўйича ўралади, бош бармоқ ғалтак ичидаги майдон йўналишини, яъни шимолий қутбни кўрсатади.

Чап қўл қоидаси — кучни топиш учун. Чап қўл шундай қўйиладики, индуксия чизиқлари кафтга киради, чўзилган тўрт бармоқ ток йўналишини (мусбат заряд ҳаракатини) кўрсатади — шунда 90 даража букилган бош бармоқ Ампер ёки Лоренс кучини кўрсатади.

Манфий заряд учун куч йўналиши тескари бўлади. Электрон ҳақидаги саволда ўқувчиларнинг ярми шу ерда йиқилади: чап қўлни тўғри қўяди, лекин заряд ишорасини ҳисобга олмайди.

Сонли мисол: узунлиги 20 см бўлган тўғри ўтказгичда 5 А ток оқмоқда, у 0,4 Тл индуксияли майдонда чизиқларга перпендикуляр жойлашган. Ампер кучи Ф = Б·И·л·син 90° = 0,4 · 5 · 0,2 · 1 = 0,4 Н. Агар ўтказгич чизиқлар бўйлаб ётқизилса, син 0° = 0 ва куч нолга тенг бўлади.

Ленз қоидаси битта жумлада

Индуксия токи шундай йўналишда оқадики, унинг магнит майдони ўзини юзага келтирган оқим ўзгаришига қаршилик кўрсатади. Амалий таржимаси: магнит яқинлашса — контур уни итаради, узоқлашса — тортади.

Бу қоидани қўллаш учун уч саволга кетма-кет жавоб берилади. Биринчи: контур ичидаги оқим ортяптими ёки камаяптими? Иккинчи: демак индуксия токининг майдони қаерга йўналиши керак — ташқи майдонга қаршими ёки у билан биргами? Учинчи: ўнг қўл қоидаси бўйича бу майдонни берадиган ток қайси томонга оқади?

Мисол: шимолий қутби билан ғалтакка яқинлашаётган магнит. Оқим ортяпти, демак индуксия токи ташқи майдонга қарши майдон ҳосил қилади, демак ғалтакнинг магнитга қараган учи ҳам шимолий қутб бўлади ва магнитни итаради. Магнит узоқлашганда ҳаммаси тескари бўлади.

Ленз қоидаси энергия сақланиш қонунининг бевосита натижаси: агар контур магнитни итармасдан торца, магнит ўз-ўзидан тезлашарди ва энергия йўқдан пайдо бўларди. Сертификатда «нима учун» деб сўралганда жавоб айнан шу бўлади.

Φ = 6т + 2 масаласи нега 20 волт эмас?

Банк саволи: контурда магнит оқими Φ = 6т + 2 қонуният бўйича ўзгаради. 3-секунддаги индуксия EYK модулини топинг.

Кўпчилик т = 3 ни формулага қўяди: 6 · 3 + 2 = 20 ва жавобга 20 В деб ёзади. Бу — мавзудаги энг қиммат хато. 20 — бу 3-секунддаги оқим, веберда ўлчанади. EYK эса оқимнинг ўзи эмас, унинг ўзгариш тезлиги.

EYK = ΔΦ / Δт. Φ = 6т + 2 чизиқли функсия, унинг ўсиш тезлиги т олдидаги коэффициентга тенг ва вақтга боғлиқ эмас. Ҳар секундда оқим 6 Вб га ортади, демак EYK = 6 В ва у 3-секундда ҳам, 10-секундда ҳам ўзгармайди.

Текшириш усули: иккита вақт олинг. т = 3 да Φ = 20 Вб, т = 4 да Φ = 26 Вб. ΔΦ = 6 Вб, Δт = 1 с, EYK = 6 В. Саволда «3-секундда» дейилиши — атайлаб қўйилган чалғитувчи шарт.

Худди шу алмаштириш индуктивлик саволида ҳам чиқади. Банк саволи: индуктивлиги 0,3 Гн бўлган ғалтакдаги магнит оқими 1,5 Вб бўлса, ток кучини топинг. Бу ерда EYK формуласини олишга ҳожат йўқ — Л = Φ / И таърифидан И = 1,5 : 0,3 = 5 А.

Ишлаб чиқилган масала: майдон 0,8 дан 0,2 Тл гача камаяди

Шарт. Ясси берк контур юзаси 0,05 м&суп2;, у бир жинсли магнит майдонда индуксия чизиқларига перпендикуляр жойлашган. Майдон индуксияси 0,1 с ичида 0,8 Тл дан 0,2 Тл гача бир текис камаяди. Контур қаршилиги 0,5 Ом. Топинг: а) индуксия EYK; б) контурдаги ток кучи; с) шу вақт ичида кўндаланг кесимдан ўтган заряд.

а қисми. Бошланғич оқим Φ₁ = 0,8 · 0,05 = 0,04 Вб. Охирги оқим Φ₂ = 0,2 · 0,05 = 0,01 Вб. Ўзгариш ΔΦ = 0,01 − 0,04 = −0,03 Вб. EYK модули = 0,03 : 0,1 = 0,3 В.

б қисми. Ом қонуни бўйича И = EYK / Р = 0,3 : 0,5 = 0,6 А.

с қисми. Заряд қ = И · Δт = 0,6 · 0,1 = 0,06 Кл. Буни тўғридан-тўғри ҳам ҳисоблаш мумкин: қ = ΔΦ / Р = 0,03 : 0,5 = 0,06 Кл. Иккинчи йўлда вақт умуман керак эмас — заряд фақат оқим ўзгаришига ва қаршиликка боғлиқ. Сертификатнинг кўп қисмли масалаларида с қисми айнан шундай «вақциз» йўл билан текширилади.

Агар шу контурнинг нормали майдон билан 60 даража бурчак ҳосил қилса, бошланғич оқим 0,04 эмас, 0,02 Вб бўларди ва барча жавоблар икки марта кичраярди. Бурчак битта белги, лекин учала қисмнинг жавобини ўзгартиради.

Неччи марта ўзгаради: пропорсия саволлари

Банк саволларининг учдан бири сон сўрамайди, нисбат сўрайди. Улар тез ечилади, агар қайси катталик қайси даражада киришини билсангиз.

Охирги икки қатор айирмаси — мавзудаги иккинчи энг қиммат хато. Банк саволи: контурдаги ток кучининг ўзгариш тезлиги ўзгармаган ҳолда ғалтак ўрамлари сони 4 марта орттирилса, ўзиндуксия EYK қандай ўзгаради?

Ечим: ўзиндуксия EYK = Л · ΔИ / Δт, ва ғалтак индуктивлиги ўрамлар сонининг квадратига пропорсионал (Л ни берувчи формулада Н&суп2; туради). Демак Н 4 марта орца, Л 16 марта ортади ва EYK ҳам 16 марта ортади. «4 марта» деган жавоб — бу саволда энг кўп танланадиган нотўғри вариант.

Трансформатор саволлари ҳам шу туркумга киради. Банк саволи: бирламчи ғалтакда 800 та ўрам, иккиламчисида 3 200 та. Трансформация коэффициенти к = Н₁ / Н₂ = 800 : 3 200 = 0,25. к < 1 бўлса трансформатор кучланишни оширади. Юқори кучланишли тармоқларда айнан шундай трансформаторлар ишлайди.

Ўзингизни текширинг: беш савол

1. Юзаси 200 см&суп2; бўлган контур 0,5 Тл майдонда чизиқларга параллел жойлашган. Магнит оқими қанча?
2. Контурдаги оқим 0,4 с ичида 0,12 Вб дан 0,04 Вб гача камайди. Индуксия EYK қанча?
3. Узунлиги 0,4 м бўлган ўтказгич 0,5 Тл майдонда чизиқларга перпендикуляр 3 м/с тезлик билан ҳаракатланмоқда. EYK қанча?
4. Магнит шимолий қутби билан ғалтакдан узоқлашмоқда. Ғалтакнинг магнитга қараган учи қайси қутбга айланади?
5. Φ = 4т − 5 бўлса, 2-секунддаги индуксия EYK қанча?

Жавоблар. 1) Нолга тенг: чизиқлар юзага параллел, демак нормал билан 90 даража, сос 90° = 0. 2) EYK = 0,08 : 0,4 = 0,2 В. 3) EYK = Б·л·в = 0,5 · 0,4 · 3 = 0,6 В. 4) Жанубий: узоқлашаётган магнитни контур тортиши керак, демак қарама-қарши қутб ҳосил бўлади. 5) 4 В — т = 2 даги оқим 3 Вб, лекин EYK оқим эмас, ўзгариш тезлиги.

Биринчи ва бешинчи саволга хато жавоб бердингизми — мавзуни бурчак ва оқим тушунчаларидан қайта бошланг, ҳисоблашдан эмас.

Имтиҳонгача 31 кун: қандай тақсимлаш керак

Физика сертификатида охирги 10 та кўп қисмли масала умумий баллнинг 40 фоизга яқинини беради. Магнит мавзуси шу масалаларга энг кўп тушадиган уч мавзудан бири. Уларни ташлаб кетган ўқувчи А даражага чиқа олмайди.

Тўрт кунлик режа: биринчи кун — оқим, бурчак ва бирликлар (юқоридаги биринчи ва иккинчи жадвал); иккинчи кун — ўнг қўл, чап қўл ва Ленз қоидаси, ҳар бирига учтадан йўналиш саволи; учинчи кун — индуксия EYK ва ҳаракатдаги ўтказгич, камида олтита сонли масала; тўртинчи кун — ўзиндуксия, индуктивлик ва трансформатор, пропорсия саволлари. Сўнг физика бўйича сертификат форматидаги вариантни тўлиқ вақт билан ишлаб кўринг.

Физика сертификати муҳандислик ва IT йўналишларида 2-фан сифатида 63 балл, физика ўқитувчилиги ва радиотехникада 1-фан сифатида 93 балл беради. Барча фанларнинг имтиҳон кунлари 2026-йил саналар жадвалида йиғилган. Математикадан тригонометрия бўйича қўлланмани ҳам кўриб чиқинг: муҳандислик йўналишида математика 1-фан бўлади.

Манба: TestMakon савол базаси ва ўқувчилар натижалари кесими, 2026-йил 29-август ҳолатига (7 988 та ишланган савол, 631 нафар ўқувчи, 27,1 % тўғри жавоб); имтиҳон санаси, электрон формат ва тўлов миқдори — Билим ва малакаларни баҳолаш агентлиги эълони асосида.