Мол ва стехиометрия: 86 минг саволнинг 28,9 фоизи тўғри ечилган
TestMakon базасида кимё фанидан жами 342 114 та савол ишланган. Шундан 86 055 таси, яъни ҳар тўртинчиси, битта мавзуга тегишли: моддалар миқдори ва кимёвий ҳисоблашлар. Бу мавзуда 3 993 нафар ўқувчи тест ечган, тўғри жавоб улуши эса 28,9 фоиз.
Қисқача жавоб. Мол масалаларида хатоларнинг асосий қисми арифметикада эмас, ундан олдинги икки қадамда содир бўлади: моляр масса нотўғри олинади ва реаксия тенгламаси тенглаштирилмайди. Учинчи тарқалган хато — икки реагент берилганда ортиқчаси бўйича ҳисоблаш. Қуйида учаласи ҳам рақам билан очиб берилган.
Сана ҳам муҳим: кимё миллий сертификати имтиҳони 27-сентабр куни ўтказилади, иккинчи сессия 22-ноябр. Рўйхатдан ўтиш my.gov.uz орқали, тўлов 1-сентабрдан 594 000 сўм. Яъни бу мавзуни ёпишга бир ойдан камроқ вақт қолди.
Нима учун мол мавзуси энг кўп йиқитади?
Солиштиринг: биологияда одам анатомияси мавзусида 176 698 та савол ишланган ва тўғри жавоб 61,1 фоиз. Яъни табиий фанларнинг ўзи қийин эмас. Кимёда ҳам атом тузилиши ва даврий қонун мавзусида натижа 34,4 фоиз, анорганик бирикмалар синфларида 30,3 фоиз. Фақат ҳисоблаш мавзусига келганда кўрсаткич 28,9 фоизга тушади.
Сабаб тузилишда. Ёдланадиган мавзуда битта савол битта фактни текширади: билсангиз тўғри, билмасангиз хато. Ҳисоблаш масаласи эса занжир: тенглама, моляр масса, нисбат, қайта ҳисоб. Занжирда тўртта бўғин бор ва ҳар бири мустақил равишда узилиши мумкин. Тўртта қадамнинг ҳар бирида 80 фоиз аниқлик бўлса, якуний натижа 0,8 даражали тўрт, яъни 41 фоиз. Банк статистикаси шу арифметикани тасдиқлайди.
Иккинчи сабаб — масала шартининг ўзи. Банк саволларида берилган катталик ҳар хил кўринишда келади: грамм, литр, молекулалар сони, эритма консентрацияси. Тўрт хил кириш нуқтаси бор, чиқиш нуқтаси ҳам тўрт хил. Ўқувчи кўпинча формулани билади, лекин қайси формуладан бошлашни танлай олмайди.
Уч хато жавобни неча баробар бузади?
Қуйидаги жадвал банк саволлари ечимидаги энг кўп учрайдиган хатоларни ва уларнинг нархини кўрсатади. Диққат қилинг: учтасида ҳам жавоб кичик фарқ билан эмас, баробарлаб бузилади — яъни вариантлар орасида ҳам нотўғри жавоб тайёр туради.
| Хато | Қандай содир бўлади | Жавоб қандай бузилади |
|---|---|---|
| Моляр масса ўрнига атом массаси | 88 г CO2 учун 44 эмас, 12 га бўлинади | 3,67 баробар катта |
| Тенглама тенглаштирилмаган | Ал + О2 → Ал2О3 дан 1 : 1 нисбат олинади | 2 баробар катта |
| Ортиқча реагент текширилмаган | Икки реагентдан нотўғриси бўйича ҳисобланади | 10,2 г ўрнига 13,6 г |
| Газ ҳажми нормал шароициз | 22,4 л/мол исталган ҳароратга қўлланади | 10-25 фоиз оғиш |
| Масса улуши мол улуши билан алмаштирилган | Эритма масаласида 15 фоиз мол сони деб олинади | Бутунлай бошқа жавоб |
Тест форматида бу айниқса хавфли. Вариантлар тузувчиси айнан шу хатоларни олдиндан ҳисоблаб қўяди: 88 ни 12 га бўлган ўқувчи 7,33 рақамини вариантлар ичида топади ва ўзини ҳақ деб билади.
Хато 1: моляр масса ўрнига атом массаси
Моляр масса — модданинг бир молидаги массаси, бирлиги г/мол. У молекуладаги барча атомларнинг нисбий атом массалари йиғиндисига тенг. Хато шунда: ўқувчи CO2 ни кўриб, углероднинг атом массасини (12) олади ва кислородни умуман қўшмайди.
Тўғри ҳисоб: М(CO2) = 12 + 16 · 2 = 44 г/мол. 88 г учун н = 88 / 44 = 2 мол. Хато ҳисоб: 88 / 12 = 7,33 мол — жавоб 3,67 баробар катта.
Шу хатонинг иккинчи кўриниши — индексни унутиш. Ҳ2SO4 учун 1 + 32 + 16 = 49 деб ёзиш кенг тарқалган; тўғриси 1 · 2 + 32 + 16 · 4 = 98 г/мол. Фарқ айнан икки баробар, яъни якуний жавоб ҳам икки баробар хато чиқади.
Текшириш усули: моляр массани ҳисоблагач, уни даврий жадвалдаги энг оғир атом билан солиштиринг. М(Ҳ2SO4) 32 дан (олтингугурт) кичик чиқса, ҳисобда хато бор. Бу бир секундлик назорат бутун масалани сақлаб қолади.
Хато 2: тенглаштирилмаган тенглама
Стехиометрик нисбат коэффициентлардан олинади, формуладан эмас. Ал + О2 → Ал2О3 ёзуви ҳали тенглама эмас — чап томонда 1 та алюминий, ўнг томонда 2 та. Тўғри шакл: 4Ал + 3О2 → 2Ал2О3. Нисбат 4 : 3 : 2.
Тенглаштирмасдан 1 : 1 нисбат олган ўқувчи 0,2 мол алюминийдан 0,2 мол Ал2О3 чиқаради ва 20,4 г деб ёзади. Тўғри жавоб 10,2 г — аниқ икки баробар фарқ.
Тенглаштириш тартиби (ёниш реаксиялари учун ишлайди): аввал углерод, кейин водород, охирида кислород. Кислород охирида қолдирилади, чунки у иккала маҳсулотда ҳам бор. Каср чиқса, бутун тенгламани иккига кўпайтиринг: С2Ҳ6 + 3,5О2 → 2CO2 + 3Ҳ2О тенгламаси 2С2Ҳ6 + 7О2 → 4CO2 + 6Ҳ2О га айланади.
Хато 3: икки реагентдан қайси бири тугайди?
Агар масалада иккала реагентнинг ҳам миқдори берилган бўлса, улар ҳеч қачон айнан мос келмайди — бу масаланинг мақсади. Бири тўлиқ сарфланади (етишмовчи реагент), иккинчисидан ортади. Ҳисоб фақат етишмовчиси бўйича юритилади.
Аниқлаш қоидаси битта: ҳар реагентнинг мол сонини ўз коэффициентига бўлинг, натижаси кичик бўлгани етишмовчи. Массани солиштириш ёки мол сонини бевосита солиштириш ишламайди.
Масалан 5,4 г Ал ва 6,4 г О2 учун иккаласи ҳам 0,2 мол. Мол сони тенг, лекин 0,2 / 4 = 0,05 ва 0,2 / 3 = 0,067 — алюминий етишмовчи. Кислород бўйича ҳисоблаган ўқувчи 13,6 г жавоб беради, тўғриси 10,2 г.
Беш қадам: ҳар қандай ҳисоблаш масаласи учун битта тартиб
Қуйидаги кетма-кетлик банк саволларининг ҳаммасига ярайди — масса берилганми, ҳажм берилганми ёки эритма консентрацияси берилганми, фарқи йўқ. Фақат 2-қадамдаги формула алмашади.
| Қадам | Нима қилинади | Формула |
|---|---|---|
| 1 | Реаксия тенгламаси ёзилади ва тенглаштирилади | коэффициентлар |
| 2 | Берилган катталик молга айлантирилади | н = м / М · н = В / 22,4 · н = Н / 6,02·1023 · н = С · В |
| 3 | Коэффициентлар бўйича нисбат қурилади | н2 = н1 · к2 / к1 |
| 4 | Икки реагент берилган бўлса, етишмовчиси аниқланади | н / к энг кичиги |
| 5 | Мол сўралган катталикка қайтарилади | м = н · М · В = н · 22,4 |
Иккинчи қадамдаги тўртта формулани битта жумла билан эслаб қолиш мумкин: мол марказда туради. Масса, ҳажм, молекулалар сони ва консентрация — буларнинг ҳаммаси мол орқали бир-бирига ўтади. Массадан ҳажмга тўғридан-тўғри ўтиш йўли йўқ, фақат мол орқали.
22,4 л/мол қиймати фақат нормал шароит учун: 0 даража Селсий ва 101,3 кПа. Масалада ҳарорат ёки босим бошқача берилган бўлса, Клапейрон-Менделеев тенгламаси ишлатилади: пВ = нРТ, Р = 8,31 Ж/(мол·К). Шартда "n.sh." белгиси бўлмаса, 22,4 ни автоматик қўлламанг.
Эритма масалалари: масса улуши ва моляр консентрация
Эритмалар бўйича саволлар мол мавзуси билан бир блокда тушади ва улар икки катталикни фарқлашни талаб қилади. Масса улуши в = м(модда) / м(эритма), фоизда берилади; эритма массаси эриган модда ва эритувчи массалари йиғиндиси. Моляр консентрация С = н / В, бирлиги мол/л, бу ерда В эритманинг ҳажми, эритувчининг ҳажми эмас.
Мисол: 40 г натрий гидроксид эритилиб, эритманинг ҳажми 500 мл га етказилди. н = 40 / 40 = 1 мол, В = 0,5 л, демак С = 2 мол/л. Агар мл литрга ўтказилмаса, жавоб минг баробар хато чиқади — бу банк саволларида энг кўп учрайдиган бирлик хатоси.
Икки эритмани аралаштириш масаласида эриган моддалар массалари қўшилади, эритмалар массалари ҳам қўшилади. Масалан 300 г 20 фоизли эритмага 200 г 10 фоизли эритма қўшилса: модда 60 + 20 = 80 г, эритма 500 г, янги улуш 80 / 500 = 16 фоиз. Фоизларни тўғридан-тўғри ўртачалаш (20 + 10) / 2 = 15 фоиз нотўғри натижа беради, чунки эритмалар массаси тенг эмас.
Нормал шароит бўлмаса нима қилинади?
22,4 л/мол қиймати фақат 0 даража Селсий ва 101,3 кПа учун. Бошқа шароитда Клапейрон-Менделеев тенгламаси ишлатилади: пВ = нРТ, бу ерда Р = 8,31 Ж/(мол·К), ҳарорат келвинда (Т = т + 273), босим паскалда, ҳажм куб метрда.
Мисол: 2 мол газ 27 даража Селсийда 200 кПа босим остида қандай ҳажмни эгаллайди? Т = 300 К, В = нРТ / п = 2 · 8,31 · 300 / 200 000 = 0,0249 м3 = 24,9 л. Нормал шароитда бу 44,8 л бўларди — фарқ икки баробарга яқин.
Газ зичлиги ва нисбий зичлик саволлари ҳам шу блокда: нормал шароитда ρ = М / 22,4 (г/л), нисбий зичлик эса Д = М1 / М2. Ҳавога нисбатан Д = М / 29, водородга нисбатан Д = М / 2. Масалан карбонат ангидрид учун ҳавога нисбатан зичлик 44 / 29 = 1,52. Тескари масалада зичликдан моляр масса топилади: n.sh. да зичлиги 1,25 г/л бўлган газнинг моляр массаси 1,25 · 22,4 = 28 г/мол, яъни бу азот ёки углерод (II) оксид.
Тўлиқ ечилган учта масала
Масала 1 (ҳажмдан массага). 5,6 л (n.sh.) этилен тўлиқ ёнганда ҳосил бўлган карбонат ангидрид массасини топинг.
Тенглама: С2Ҳ4 + 3О2 → 2CO2 + 2Ҳ2О. Этилен мол сони: н = 5,6 / 22,4 = 0,25 мол. Нисбат 1 : 2, демак н(CO2) = 0,5 мол. Масса: м = 0,5 · 44 = 22 г.
Типик хато шу масалада: 5,6 ни 22,4 га бўлиш ўрнига кўпайтириш. Назорат қоидаси — n.sh. да 22,4 л газ 1 молга тенг, шунинг учун 5,6 л дан 1 молдан кўп чиқиши мумкин эмас.
Масала 2 (ортиқча реагент). 5,4 г алюминий ва 6,4 г кислород реаксияга киритилди. Ҳосил бўлган алюминий оксид массасини топинг.
Тенглама: 4Ал + 3О2 → 2Ал2О3. н(Ал) = 5,4 / 27 = 0,2 мол; н(О2) = 6,4 / 32 = 0,2 мол. Коэффициентга бўламиз: 0,2 / 4 = 0,05 ва 0,2 / 3 = 0,067 — алюминий етишмовчи. н(Ал2О3) = 0,2 · 2 / 4 = 0,1 мол. М(Ал2О3) = 27 · 2 + 16 · 3 = 102 г/мол. Масса: м = 0,1 · 102 = 10,2 г.
Кислород бўйича ҳисобланса 13,6 г чиқади — бу жавоб ҳам вариантлар орасида туради.
Масала 3 (унум). 100 г калсий карбонат қиздирилганда 44,8 г калсий оксид олинди. Маҳсулот унумини фоизда топинг.
Тенглама: СаСО3 → СаО + CO2. М(СаСО3) = 40 + 12 + 48 = 100 г/мол, демак н = 1 мол. Нисбат 1 : 1, назарий н(СаО) = 1 мол, М(СаО) = 56 г/мол, назарий масса 56 г. Унум: 44,8 / 56 · 100 = 80 фоиз.
Унум ҳар доим амалий массани назарийга бўлиш йўли билан топилади. Тескари бўлиб кеца жавоб 125 фоиз чиқади — бу физик жиҳатдан бўлмайдиган қиймат ва ўзи хатони кўрсатади.
Масала 4 (эритма). 200 г 15 фоизли натрий гидроксид эритмасига 50 г сув қўшилди. Янги эритмадаги масса улушини топинг.
Эриган модданинг массаси ўзгармайди: м = 200 · 0,15 = 30 г. Эритманинг янги массаси: 200 + 50 = 250 г. Масса улуши: 30 / 250 · 100 = 12 фоиз. Сув қўшилганда эриган модда массаси сақланади, эритма массаси ортади — шунинг учун улуш камаяди.
Миллий сертификатда бу мавзу қандай тушади?
Кимё миллий сертификати имтиҳонида ҳисоблаш масалалари икки жойда учрайди: А/Б/С/Д шаклидаги 32 та савол ичида ва қисқа очиқ жавобли 5 та саволда. Қисқа очиқ жавобда вариант танлаш йўқ — жавоб сон шаклида ёзилади, шунинг учун тахмин қилиш йўли ҳам йўқ. Яхлитлаш нотўғри бўлса, жавоб хато ҳисобланади.
Умумий шкала 75 Т-баллдан иборат, ўтиш чегараси 46. Даража ва ДТМ баллари қуйидагича:
| Даража | Т-балл | 1-фан (кимё технологияси, фармация) | 2-фан (тиббиёт) |
|---|---|---|---|
| А+ | 70-75 | 93 | 63 |
| А | 65-69,9 | 93 | 63 |
| Б+ | 60-64,9 | 85,9 | 58,2 |
| Б | 55-59,9 | 78,7 | 53,3 |
| С+ | 50-54,9 | 71,5 | 48,5 |
| С | 46-49,9 | 65,8 | 44,6 |
Тиббиёт йўналишларига кирувчилар учун кимё 2-фан: А даражада 63 балл берилади ва имтиҳон куни 30 та кимё саволи умуман ишланмайди. Биология сертификати билан бирга олинса, 93 + 63 = 156 балл имтиҳонсиз йиғилади. Батафсил ҳисоб кимё миллий сертификати саҳифасида келтирилган, сертификат тизимининг умумий тартиби эса "Миллий сертификат қандай ишлайди" саҳифасида.
Ўзингизни текширинг: олти савол ва жавоблари
Ҳар саволни қоғозда ечинг, кейин жавобни очинг. Учтадан камини тўғри ечсангиз, юқоридаги беш қадамли тартибни қайтадан ўқинг.
- 11,2 л (n.sh.) олтингугурт (IV) оксиддаги молекулалар сонини топинг.
- 8 г метан тўлиқ ёниши учун неча литр (n.sh.) кислород керак?
- 3,1 г натрий оксид сувда эритилди. Ҳосил бўлган натрий гидроксид массасини топинг.
- 2 мол сулфат кислотада неча грамм кислород атоми бор?
- 300 мл 0,2 мол/л хлорид кислотани тўлиқ нейтраллаш учун неча грамм натрий гидроксид керак?
- 22 г карбонат ангидриддаги модда миқдорини топинг.
Жавоблар.
- н = 11,2 / 22,4 = 0,5 мол; Н = 0,5 · 6,02·1023 = 3,01·1023 молекула.
- CH4 + 2О2 → CO2 + 2Ҳ2О. н(CH4) = 8 / 16 = 0,5 мол; н(О2) = 1 мол; В = 1 · 22,4 = 22,4 л.
- На2О + Ҳ2О → 2НаОҲ. М(На2О) = 62; н = 3,1 / 62 = 0,05 мол; н(НаОҲ) = 0,1 мол; м = 0,1 · 40 = 4 г.
- Бир молекулада 4 та кислород атоми бор, 2 молда 8 мол; м = 8 · 16 = 128 г.
- н(ҲСл) = 0,3 · 0,2 = 0,06 мол; нисбат 1 : 1; м(НаОҲ) = 0,06 · 40 = 2,4 г.
- М = 44 г/мол; н = 22 / 44 = 0,5 мол.
Учинчи саволда энг кўп хато натрий оксиднинг моляр массасида: 23 + 16 = 39 деб ёзилади, тўғриси 23 · 2 + 16 = 62. Бешинчи саволда эса 300 мл ни литрга ўтказиш унутилади.
Кейинги қадам: машқ ва боғлиқ материаллар
Назарияни ўқиб чиқиш натижани ўзгартирмайди — мол мавзуси фақат ечилган масалалар сони билан ёпилади. TestMakon базасида шу мавзуда 62 та фаол савол бор, уларнинг ҳар бири юқоридаги беш қадамнинг биттасини текширади. Кимё тестларини шу ердан бошланг ва кунига камида 15 та ҳисоблаш масаласини ечинг.
Сертификат форматига ўрганиш учун кимё mock вариантлари очиқ: 13 та вариант, 414 та савол. Фаннинг қолган бўлимлари бўйича умумий такрорлаш режаси ДТМ кимё қўлланмасида берилган.
Математикадан ҳам худди шундай кесим тайёрланган: тенгсизликлар бўйича 474 минг саволнинг 28 фоизи тўғри ечилган. Иккала мавзуда ҳам тўсиқ битта — кўп босқичли ечим занжири.
Манба: TestMakon савол базаси статистикаси (2026-йил 29-август ҳолатига, мавзу бўйича ишланган саволлар ва тўғри жавоб улуши); имтиҳон саналари ва тўлов миқдори — Билим ва малакаларни баҳолаш агентлиги эълони, 2026-йил август.