Texnikumda sertifikat bo'lsa davlat imtihoni yo'q: yangi tartib

Qisqacha javob. Texnikum va kollej o'quvchisi uchun yakuniy davlat attestatsiyasi qoidalariga uchta band qo'shildi: chet tili yoki umumta'lim faniga milliy yoxud xalqaro sertifikati bor o'quvchi shu fandan davlat imtihonini topshirmaydi va maksimal ball oladi; uch yil davomida attestatsiyani topshirmagan o'quvchi eksternat tartibida mustaqil topshirish huquqiga ega bo'ladi; apellyatsiya muddati va tartibi butunlay qayta yozildi — endi ball faqat oshishi mumkin, pasaytirilmaydi.

Uchta o'zgarish bir qarashda

Bu o'zgarishlar O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirining 2026-yil 10-martdagi 100-son buyrug'i bilan kiritilgan, 2026-yil 19-martda 2011-5 raqami bilan davlat ro'yxatidan o'tgan va o'sha kundan kuchda.

Sertifikat imtiyozi: qanday ishlaydi

25-bandga qo'shilgan yangi xatboshi so'zma-so'z shunday: «Xorijiy tillar va umumta'lim fanlarini bilish darajasini belgilovchi milliy va xalqaro tan olingan sertifikatga ega bo'lgan o'quvchilar tegishli yakuniy attestatsiya topshiriladigan fandan davlat imtihonlarini topshirmaydi va ularga maksimal ball beriladi».

Diqqat qilinadigan joy: bu DTM emas, texnikum va kollejning ichki yakuniy attestatsiyasi. Milliy sertifikat, IELTS kabi xalqaro chet tili sertifikati yoki fan bo'yicha milliy sertifikatga ega o'quvchi o'sha fandan maktab/kollej ichidagi yakuniy imtihonni umuman topshirmaydi.

Uch yil topshirmagan o'quvchi: eksternat yo'li

30-band butunlay qayta yozilgan. Endi yakuniy attestatsiyani uch yil mobaynida ham topshirmagan o'quvchi Umumiy o'rta ta'lim to'g'risidagi nizomga (VM 140-son, 2017-yil 15-mart) muvofiq, davlat ta'lim standartlari doirasida dasturni mustaqil o'zlashtirgan holda eksternat tartibida yakuniy attestatsiyasini topshirish huquqiga ega bo'ladi.

Eksternat tartibida muvaffaqiyatli topshirgan o'quvchiga belgilangan tartibda o'rta ta'lim to'g'risidagi davlat namunasidagi shahodatnoma beriladi — ya'ni hujjat statusi oddiy bitiruvchinikidan farq qilmaydi.

Chuqurlashtirilgan yo'nalishda qo'shimcha og'zaki imtihon

33-bandga qo'shilgan yangi xatboshi: ona tili va adabiyot hamda tarix fanlari chuqurlashtirib o'qitiladigan ta'lim yo'nalishlarida ona tili va adabiyot hamda Jahon tarixi fanlaridan og'zaki imtihonlar ham o'tkaziladi. Bu qo'shimcha sinov, standart yozma imtihon o'rnini bosmaydi.

Apellyatsiya: butunlay yangi tartib

Bu o'zgarishning eng amaliy qismi. 87-band apellyatsiya komissiyasi tarkibini belgilaydi: tegishli oliy ta'lim tashkilotining professor-o'qituvchilari hamda ta'lim tashkilotining rahbar va pedagog xodimlaridan 5 kishidan iborat komissiya, ta'lim tashkiloti direktorining buyrug'i bilan tuziladi. Bitta shaxs bir vaqtning o'zida imtihon komissiyasi va apellyatsiya komissiyasi a'zosi bo'la olmaydi — bu sub'ektivlikning oldini olish uchun.

Eng muhim yangi qoida 88¹-bandda: apellyatsiya shikoyatini ko'rishda o'quvchining davlat imtihonida olgan ballarini pasaytirishga yo'l qo'yilmaydi. Komissiya faqat ikkita qarordan birini chiqaradi: natijani o'zgarishsiz qoldirish yoki natijaga o'zgartirish kiritish (ya'ni oshirish). Ball pastga qarab o'zgarmaydi.

O'quvchi komissiya yig'ilishida bevosita ishtirok etish huquqiga ega. Ishtirok etmasa, qarordan ko'chirma bayonnoma bir ish kuni ichida yuboriladi. Komissiya qaroridan norozi bo'lsa, o'quvchi yuqori turuvchi organga yoki sudga shikoyat qilishi mumkin — bu huquq hujjatda alohida yozilgan.

Nima xato tushuniladi

• «Sertifikat DTM balini ham beradi» — yo'q, bu faqat texnikum/kollej ichki yakuniy attestatsiyasiga tegishli, DTM alohida tizim.
• «Apellyatsiyada ball pasayishi ham mumkin» — yo'q, 88¹-band bo'yicha ball faqat o'zgarishsiz qoladi yoki oshadi.
• «Uch yil o'tsa hujjat butunlay yo'qoladi» — yo'q, eksternat tartibida topshirish huquqi ochiladi, imkoniyat yopilmaydi.
• «Apellyatsiyaga istalgan vaqt murojaat qilsa bo'ladi» — yo'q, muddat qat'iy: natija e'lon qilingandan 3 ish kuni.

Ishlab chiqilgan misol

Kollej o'quvchisi ingliz tilidan B2 darajali xalqaro sertifikatga ega. Yakuniy attestatsiya vaqti kelganda u ingliz tilidan davlat imtihonini topshirmaydi — sertifikat asosida unga shu fandan avtomatik maksimal ball qo'yiladi. Boshqa fandan (masalan matematikadan) esa u odatdagidek imtihon topshiradi. Agar u matematika bahosidan norozi bo'lsa, natija e'lon qilingan kundan 3 ish kuni ichida yozma yoki elektron apellyatsiya beradi; komissiya 3 ish kuni ichida ko'rib chiqadi va ballni yo o'zgarishsiz qoldiradi, yo oshiradi — hech qanday holatda pasaytirmaydi.

Tekshiruv ro'yxati: o'quvchi va ota-ona uchun

1. Sertifikatingiz bor bo'lsa, uni yakuniy attestatsiyadan oldin ta'lim tashkilotiga rasmiy topshiring — imtiyoz avtomatik ishlamaydi.
2. Natijadan norozi bo'lsangiz, 3 ish kunlik muddatni kuzatib turing — bu muddat qat'iy.
3. Apellyatsiya komissiyasi yig'ilishida ishtirok etish huquqingizdan foydalaning — bu bahsli holatda foydali.
4. Uch yildan ortiq topshirmagan bo'lsangiz, eksternat tartibi haqida ta'lim tashkilotidan so'rang — bu yo'l yopilmagan.

Nima uchun ikkita mustaqil imtihon bor

O'zbekistonda maktab bitiruvchisi ikki xil yakuniy sinovdan o'tadi va ular ko'pincha bir-biriga aralashtiriladi: yakuniy davlat attestatsiyasi (maktab yoki texnikum ichida, bitiruv hujjatini olish uchun) va DTM/milliy sertifikat (universitetga kirish uchun, tashqi baholash). Bu maqoladagi barcha o'zgarish faqat birinchisiga — ta'lim tashkilotining o'z ichki imtihoniga — tegishli.

Sertifikat imtiyozi ham shu farqni ko'rsatadi: xalqaro yoki milliy sertifikat texnikum ichidagi davlat imtihonini almashtiradi, lekin DTM balini bermaydi. Ikkala jarayon parallel, mustaqil yuradi.

Sertifikat qanday hisobga olinadi: amaliy tartib

25-bandning yangi xatboshisi imtiyozni beradi, lekin uni avtomatik deb tushunmang. Amaliyotda o'quvchi sertifikat asl nusxasini yoki uning tasdiqlangan nusxasini ta'lim tashkilotiga yakuniy attestatsiyadan oldin topshirishi kerak — aks holda tashkilot bu haqda ma'lumotga ega bo'lmaydi va o'quvchi umumiy tartibda imtihonga chaqiriladi.

Bu yerda amaliy maslahat: sertifikatning amal qilish muddatiga e'tibor bering. Ko'pchilik xalqaro sertifikat (masalan IELTS) ikki yil amal qiladi — agar u attestatsiya vaqtida muddati o'tgan bo'lsa, imtiyoz ishlamasligi mumkin.

Eksternat va oddiy topshirish: farqi nimada

Eksternat tartibi — bu «osonroq yo'l» emas, balki boshqa yo'l. Oddiy o'quvchi darsga qatnab, o'quv yili davomida bilim oladi va yil oxirida attestatsiyaga kiradi. Eksternat tartibida esa o'quvchi dasturni mustaqil o'zlashtiradi — darsga qatnashish talab etilmaydi, lekin bilim darajasi baribir davlat ta'lim standartlariga mos kelishi kerak.

Bu yo'l faqat uch yil davomida attestatsiyani topshira olmagan o'quvchiga ochiladi — ya'ni u ilgari bir necha bor urinib, muvaffaqiyatsiz bo'lgan yoki boshqa sabablarga ko'ra uzoq vaqt topshirmagan bo'lishi mumkin. Natijada olinadigan hujjat — o'rta ta'lim to'g'risidagi davlat namunasidagi shahodatnoma — oddiy yo'l bilan olingan hujjatdan farq qilmaydi.

Apellyatsiya komissiyasi kimlardan tuziladi

Komissiya tarkibi ataylab ikki manbadan yig'iladi: tegishli oliy ta'lim tashkilotining professor-o'qituvchilari va ta'lim tashkilotining rahbar hamda pedagog xodimlari. Bu aralash tarkib bitta maqsadga xizmat qiladi — faqat o'z ichki xodimlari emas, tashqaridan mustaqil mutaxassis ham qatnashsin.

Qat'iy qoida: bitta shaxs bir vaqtning o'zida ham imtihon komissiyasi, ham apellyatsiya komissiyasi a'zosi bo'la olmaydi. Bu — o'z bahosini o'zi qayta ko'rib chiqmaslik kafolati.

Nima uchun «ball pasaymaydi» qoidasi muhim

Ko'p mamlakatlarda apellyatsiya tizimi ikki tomonlama xavf bilan keladi: shikoyat bergan o'quvchining balli oshishi ham, pasayishi ham mumkin bo'ladi, va bu o'quvchilarni shikoyat berishdan qo'rqitadi — "balki yanada yomonlashadi" degan xavotir bilan.

88¹-band bu xavfni butunlay yo'q qiladi: natija komissiya ko'rib chiqqach yo faqat o'zgarishsiz qoladi, yo o'zgartiriladi (bu kontekstda faqat oshirish ma'nosida ishlatiladi, chunki band alohida "ball pasaytirishga yo'l qo'yilmaydi" deb ta'kidlaydi). Amaliy natija: o'quvchi uchun apellyatsiya berish hech qanday xavf tug'dirmaydi — yo'qotadigan narsasi yo'q, faqat yutish ehtimoli bor.

Ota-onaning roli apellyatsiya jarayonida

Hujjat o'quvchi bilan bir qatorda uning ota-onasi yoki ularning o'rnini bosuvchi shaxslarga ham huquq beradi: ular komissiya shikoyatni qachon va qanday ko'rib chiqishi haqida xabarnoma oladilar va yig'ilishda ishtirok etish huquqiga ega. Bu voyaga yetmagan o'quvchilar (texnikum va kollejning ko'p o'quvchisi 17-18 yoshda) uchun muhim kafolat — ular yolg'iz emas, ota-ona vakolatli tomon sifatida qatnashadi.

Bog'liq mavzular

• Texnikum bitiruvchilari uchun 2-kursdan suhbat asosida qabul
• Texnikum va kollejda o'qishni ko'chirish: yangi tartib
• Milliy sertifikat: to'liq yo'riqnoma va DTM ball jadvali

Shu mavzuda yana: Diplom yo'qolsa: dublikatni my.gov.uz orqali 10 ish kunida olasiz

Manba: O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirining 2026-yil 10-martdagi 100-son buyrug'i (lex.uz/uz/docs/-8092578), ro'yxat raqami 2011-5, 2026-yil 19-martda kuchga kirgan; 25-, 30-, 33-, 87- va 88-bandlar. Tekshirilgan sana: 2026-yil 3-sentabr.