Organik kimyo: kislorodli birikmalarda natija atigi 27,8 foiz

Organik kimyo ikki bo'limga bo'linadi va ikkalasining natijasi bir xil emas. TestMakon bazasida uglevodorodlar mavzusida 16 934 ta savol ishlangan, to'g'ri javob 30,8 foiz. Kislorodli va azotli birikmalarda esa 19 599 ta savol va atigi 27,8 foiz — bu kimyo fanining barcha yirik mavzulari ichida eng past ko'rsatkich.

Uch foizlik farq tasodif emas. Uglevodorodlarda modda sinflari to'rtta: alkanlar, alkenlar, alkinlar, arenlar. Kislorodli va azotli birikmalarda esa yettita sinf bor va ularning har biri o'z reaktivi bilan aniqlanadi. Kimyo milliy sertifikati imtihoni 27-sentabr kuni, ikkinchi sessiya 22-noyabr.

Uglevodorodlarda 30,8 foiz, kislorodli birikmalarda 27,8 foiz

Farqning sababi savol turida. Uglevodorodlar bo'yicha savollar ko'proq hisoblash va nomlash: molekulyar formuladan izomerlar sonini topish, yonish mahsulotini hisoblash. Kislorodli va azotli birikmalarda esa savollarning asosiy qismi "qaysi modda ko'rsatilgan reaktiv bilan reaksiyaga kirishadi" shaklida beriladi.

Bunday savolga javob berish uchun formulani ko'rib, undagi funksional guruhni ajratib olish kerak. Ya'ni bu yodlash emas, tanib olish ko'nikmasi. Yodlangan reaksiyalar ro'yxati yordam bermaydi, chunki savolda modda nomi emas, formulasi beriladi.

Funksional guruh nima va nega hammasi shunga bog'liq?

Funksional guruh — molekuladagi atomlar guruhi bo'lib, moddaning kimyoviy xossalarini u belgilaydi. Uglerod zanjiri uzun yoki qisqa bo'lishi mumkin, xossa deyarli o'zgarmaydi; guruh o'zgarsa esa modda butunlay boshqacha ishlaydi.

Jadvaldagi ikkinchi va uchinchi qatorga alohida diqqat qiling. Spirt va fenolda bir xil −OH guruhi bor, lekin fenolda u benzol halqasiga bevosita ulangani uchun kislotali xossa paydo bo'ladi: fenol NaOH bilan reaksiyaga kirishadi, etanol kirishmaydi. Aldegid va ketonda esa bir xil C=O guruhi bor, lekin aldegidda u zanjir uchida, shuning uchun oksidlanadi.

Beshta tipik xato

Xato 1: izomer va gomologni aralashtirish. Izomerlar — molekulyar formulasi bir xil, tuzilishi har xil moddalar. C₂H₆O formulasiga ikkita modda mos keladi: etanol va dimetil efir. Gomologlar esa bitta qatorga tegishli, bir-biridan CH₂ guruhiga farq qiladi: metanol, etanol, propanol.

Xato 2: ketonga kumush ko'zgu reaksiyasini berish. Tollens reaktivi faqat aldegid guruhi bo'lgan moddalarga javob beradi. Aseton (CH₃COCH₃) reaksiyaga kirishmaydi. Lekin chumoli kislota HCOOH kirishadi, chunki uning molekulasida aldegid guruhi ham bor — bu savol imtihonda ko'p uchraydi.

Xato 3: aminlarning asoslik tartibini teskari yozish. To'g'ri tartib: alifatik amin (etilamin) > ammiak > aromatik amin (anilin). Anilinda benzol halqasi azotning bo'linmagan elektron juftini o'ziga tortadi, shuning uchun u ammiakdan kuchsizroq asos.

Xato 4: aminokislotani faqat kislota deb hisoblash. Aminokislotada ikkita guruh bor va u amfoter: HCl bilan ham, NaOH bilan ham reaksiyaga kirishadi. Eritmada bipolyar ion holida bo'ladi. Bu xossa oqsillarning bufer ta'sirini tushuntiradi.

Xato 5: efirlanish reaksiyasini qaytmas deb yozish. Kislota va spirt reaksiyasi qaytar: CH₃COOH + C₂H₅OH ↔ CH₃COOC₂H₅ + H₂O. Katalizator — konsentrlangan sulfat kislota, u ayni vaqtda suvni bog'lab, muvozanatni o'ngga suradi. Shuning uchun bunday masalalarda unum har doim 100 foizdan kam beriladi.

Qaysi reaktiv qaysi guruhni ochadi?

Identifikatsiya savollari bank savollarining katta qismini tashkil qiladi. Quyidagi olti reaktivni bilish bu turdagi savollarning aksariyatini yopadi.

Amaliy misol: uchta belgisiz idishda etanol, fenol va sirka kislota bor. Ikkita reaktiv yetarli. FeCl₃ qo'shilganda binafsha rang bergani — fenol. Qolgan ikkitasiga Na₂CO₃ qo'shiladi: gaz ajralgani — sirka kislota. Uchinchisi etanol.

Genetik bog'lanish: metandan etil atsetatgacha

Imtihonda zanjir savollari beriladi: berilgan moddadan boshlab bir necha bosqichda oxirgi moddaga borish. Asosiy zanjirni yodda saqlash foydali:

1. 2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂ (1 500 daraja, tez sovitish)
2. C₂H₂ + H₂ → C₂H₄ (katalizator Pd)
3. C₂H₄ + H₂O → C₂H₅OH (kislota, gidratatsiya)
4. C₂H₅OH + CuO → CH₃CHO + Cu + H₂O (oksidlanish)
5. CH₃CHO + Ag₂O → CH₃COOH + 2Ag (oksidlanish)
6. CH₃COOH + C₂H₅OH ↔ CH₃COOC₂H₅ + H₂O (efirlanish)

Zanjirning mantiqi bitta: spirt oksidlanib aldegidga, aldegid oksidlanib kislotaga aylanadi. Teskari yo'nalishda esa qaytarilish boradi. Shu ketma-ketlikni bilgan o'quvchi zanjir savollarining barchasini yecha oladi.

Hisoblash masalalari: organik kimyoda ham mol ishlaydi

Masala 1. 9,2 g etanol natriy bilan reaksiyaga kirishdi. Ajralgan vodorod hajmini (n.sh.) toping.

2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂. M(C₂H₅OH) = 46 g/mol, n = 9,2 / 46 = 0,2 mol. Nisbat 2 : 1, demak n(H₂) = 0,1 mol. Hajm: V = 0,1 · 22,4 = 2,24 l.

Masala 2 (unum bilan). 60 g sirka kislota va 46 g etanol reaksiyaga kiritildi, unum 60 foiz. Etil atsetat massasini toping.

M(CH₃COOH) = 60, M(C₂H₅OH) = 46 — ikkalasi ham 1 moldan, ortiqcha reagent yo'q. M(CH₃COOC₂H₅) = 88 g/mol, nazariy massa 88 g. Amaliy massa: 88 · 0,6 = 52,8 g.

Masala 3 (kumush ko'zgu). 4,4 g sirka aldegid to'liq oksidlandi. Ajralgan kumush massasini toping.

M(CH₃CHO) = 44 g/mol, n = 0,1 mol. Bir mol aldegid 2 mol kumush beradi, demak n(Ag) = 0,2 mol. Massa: 0,2 · 108 = 21,6 g. Chumoli kislota bo'lganda esa nisbat 1 : 4 bo'ladi — bu farqni eslab qoling.

O'zingizni tekshiring: olti savol va javoblari

1. C₄H₁₀O formulasiga nechta spirt izomeri mos keladi?
2. Kumush ko'zgu reaksiyasini qaysi modda beradi: aseton, sirka kislota, chumoli kislota, etanol?
3. Anilin va etilamindan qaysi biri kuchliroq asos?
4. 4,6 g chumoli kislota natriy gidroksid bilan neytrallandi. Hosil bo'lgan tuz massasini toping.
5. Glitserinni qaysi reaktiv bilan aniqlash mumkin?
6. 18 g glyukoza spirtli achish reaksiyasiga kirdi. Hosil bo'lgan etanol massasini toping.

Javoblar.

1. To'rtta: butanol-1, butanol-2, 2-metilpropanol-1, 2-metilpropanol-2. Dimetil efirlar bu ro'yxatga kirmaydi, chunki savolda spirt so'ralgan.
2. Chumoli kislota — molekulasida aldegid guruhi bor. Sirka kislota va etanol bermaydi, aseton ham bermaydi.
3. Etilamin. Anilinda benzol halqasi elektron juftini tortadi va asoslikni kamaytiradi.
4. M(HCOOH) = 46, n = 0,1 mol; HCOONa ning molyar massasi 68 g/mol; m = 0,1 · 68 = 6,8 g.
5. Yangi cho'ktirilgan Cu(OH)₂ — yorqin ko'k eritma hosil bo'ladi. Bu ko'p atomli spirtlarga xos belgi.
6. C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂. M = 180, n = 0,1 mol; etanol 0,2 mol; m = 0,2 · 46 = 9,2 g.

Milliy sertifikatda organik kimyo qanday baholanadi?

Kimyo sertifikati imtihonida organik kimyo alohida blok sifatida emas, umumiy 75 ballik shkalaning ichida taqsimlangan holda beriladi. Identifikatsiya va zanjir savollari A/B/C/D qismida, hisoblash masalalari esa qisqa ochiq javobli va yozma qismda uchraydi. O'tish chegarasi 46 T-ball, A daraja 65 balldan boshlanadi.

Kimyo 1-fan bo'lgan yo'nalishlarda (farmatsiya, kimyo texnologiyasi, kimyo o'qituvchiligi) A daraja DTM'da 93 ball beradi; tibbiyotda kimyo 2-fan va A daraja 63 ball. Batafsil shkala kimyo milliy sertifikati sahifasida, mock variantlar esa shu yerda — 13 ta variant, 414 ta savol.

Kimyoning ikkinchi zaif bo'limi — hisoblash masalalari: mol va stexiometriyada 86 055 savoldan 28,9 foizi to'g'ri. Organik kimyodagi masalalar ham aynan shu apparatga tayanadi, shuning uchun ikkala mavzuni ketma-ket takrorlash tavsiya etiladi. Fanning umumiy rejasi DTM kimyo qo'llanmasida.

Manba: TestMakon savol bazasi statistikasi (2026-yil 29-avgust holatiga, mavzu bo'yicha ishlangan savollar va to'g'ri javob ulushi); imtihon sanasi va ball shkalasi — Bilim va malakalarni baholash agentligi e'loni, 2026-yil avgust.