Mitoz va meyoz: 46 xromosoma qanday qilib 23 taga tushadi
Gʻolibjon Davronov
Qisqacha javob. Mitoz bitta hujayradan xromosoma soni o‘zgarmagan 2 ta hujayra beradi (2n → 2n), meyoz esa ikki ketma-ket bo‘linish orqali xromosoma soni yarmiga tushgan 4 ta hujayra beradi (2n → n). Gametogenez — meyozning organizmdagi ko‘rinishi: bitta birlamchi spermatotsitdan 4 ta spermatozoid, bitta birlamchi ovotsitdan esa faqat 1 ta tuxum hujayra va 3 ta yo‘naltiruvchi tanacha hosil bo‘ladi.
Biologiya milliy sertifikat imtihoniga 28 kun qoldi — kuzgi sessiya 26-sentabr kuni o‘tkaziladi.
Biologiyaning eng past natijasi genetikada — 51,1 foiz
TestMakon bazasidagi rasm biologiyada boshqa fanlardan farq qiladi. Hujayra biologiyasi va sitologiya mavzusida 7 762 nafar o‘quvchi 109 306 ta savol ishlagan va 60,1 % to‘g‘ri javob bergan — bu yomon ko‘rsatkich emas. Lekin o‘sha o‘quvchilar genetika va irsiyat mavzusiga o‘tganda natija 51,1 % ga tushadi (40 105 ta savol) va bu biologiyadagi eng past ko‘rsatkich.
Ikki raqam orasida to‘qqiz foiz farq bor. Farq aynan meyozda: chatishtirish sxemasini tuzish uchun avval gametada nechta xromosoma qolishini va nechta xil gameta hosil bo‘lishini bilish kerak. Buni bilmasdan Mendel masalasi yechilmaydi — genotipni yozib bo‘lmaydi.
Sun’iy intellekt chatimizda ham shu mavzu qaytariladi: erkin savollar ichida «mitoz» so‘zi 5 marta, «meyoz» so‘zi 5 marta yozilgan. Bu bitta mavzuga tegishli o‘nta savol — chatdagi eng ko‘p so‘ralgan biologiya mavzularidan biri.
Mitoz va meyoz: sakkiz belgi bo‘yicha yonma-yon
Ikkalasini ajratishning eng tez yo‘li — quyidagi jadvalning uchinchi va oltinchi qatorini yodda saqlash.
| Belgi | Mitoz | Meyoz |
|---|---|---|
| Bo‘linishlar soni | 1 ta | 2 ta ketma-ket (Meyoz I va Meyoz II) |
| Hosil bo‘lgan hujayra | 2 ta | 4 ta |
| Xromosoma soni | 2n → 2n (o‘zgarmaydi) | 2n → n (yarmiga tushadi) |
| Konyugatsiya (gomologlar juftlashishi) | yo‘q | bor — profaza I |
| Krossingover (uchastka almashinuvi) | yo‘q | bor — profaza I |
| Anafazada nima ajraladi | Xromatidalar | Meyoz I da gomologik xromosomalar, Meyoz II da xromatidalar |
| Natijaviy hujayralar genetikasi | Ona hujayra bilan bir xil | Har biri boshqacha |
| Qayerda uchraydi | Tana (somatik) hujayralari, o‘sish, regeneratsiya | Jinsiy hujayra hosil bo‘lishi, spora hosil qilish |
Bosqichlar: profazadan telofazagacha
Nomlar ikkalasida bir xil, lekin bosqichlarning ichidagi voqea boshqacha. Meyozda esa bu to‘rt bosqich ikki marta takrorlanadi.
| Bosqich | Mitozda nima bo‘ladi | Meyozda nima bo‘ladi |
|---|---|---|
| Profaza | Xromosomalar spirallashadi, yadro pardasi yo‘qoladi, duk iplari hosil bo‘ladi | Profaza I: gomologlar juftlashadi (bivalent), krossingover ketadi — eng uzun bosqich |
| Metafaza | Xromosomalar ekvator tekisligiga bitta qator bo‘lib teriladi | Metafaza I: bivalentlar ekvatorga ikki qator bo‘lib teriladi |
| Anafaza | Har bir xromosomaning ikki xromatidasi qutblarga ajraladi | Anafaza I: butun gomologik xromosomalar (ikki xromatidali holida) qutblarga ketadi |
| Telofaza | Ikki yadro shakllanadi, sitokinez bilan 2 ta hujayra hosil bo‘ladi | Telofaza I: 2 ta hujayra, har birida gaploid (n) to‘plam, lekin xromosomalar hali ikki xromatidali |
| Ikkinchi bo‘linish | yo‘q | Meyoz II mitoz sxemasida ketadi: xromatidalar ajraladi, jami 4 ta hujayra |
Ikkala bo‘linishdan oldin ham interfaza boradi va DNK aynan o‘sha yerda ikki hissa ko‘payadi (S bosqichi). Meyoz I bilan Meyoz II orasida esa DNK qayta ko‘paymaydi — shuning uchun gametada bitta xromatidali xromosoma qoladi. Test savollarining bir qismi shu bitta jumlaga qurilgan.
Xromosoma va DNK soni qanday o‘zgaradi
Imtihonda «2n4c», «n2c» ko‘rinishidagi yozuvlar chiqadi. Ular oddiy: n — xromosoma to‘plami, c — DNK molekulalari (xromatidalar) soni.
| Holat | Xromosoma soni | DNK molekulalari (xromatida) |
|---|---|---|
| Interfaza, G1 bosqichi | 2n | 2c |
| Interfaza, S bosqichidan keyin (G2) | 2n | 4c |
| Mitoz metafazasi | 2n | 4c |
| Mitoz anafazasi (xromatidalar ajralganda) | 4n | 4c |
| Mitozdan keyingi hujayra | 2n | 2c |
| Meyoz I metafazasi | 2n | 4c |
| Meyoz I dan keyingi hujayra | n | 2c |
| Meyoz II metafazasi | n | 2c |
| Gameta (meyoz II tugagach) | n | 1c |
Jadvaldagi eng ko‘p adashtiradigan qator — mitoz anafazasi. U yerda xromatidalar ajralib, har biri mustaqil xromosomaga aylanadi, shuning uchun xromosoma soni vaqtincha 4n bo‘ladi, DNK miqdori esa o‘zgarmaydi. Odam hujayrasida bu 92 ta xromosoma degani — telofaza tugagach yana har qaysi hujayrada 46 taga qaytadi.
Mitozni meyozdan qanday ajratasiz?
Rasm yoki tavsif berilgan savolda uch qadamda hal qiling:
- Nechta hujayra hosil bo‘lgan? 2 ta — mitoz, 4 ta — meyoz.
- Xromosoma soni o‘zgarganmi? Ona hujayrada 2n edi, natijada ham 2n — mitoz; n bo‘lib qolgan — meyoz.
- Ekvatorda nechta qator bor? Bitta qator — mitoz metafazasi yoki metafaza II; ikki qator (juftlashgan gomologlar) — metafaza I.
Qo‘shimcha belgi: agar tavsifda krossingover, bivalent, xiazma yoki konyugatsiya so‘zi bo‘lsa — bu faqat meyoz, boshqa javob yo‘q.
Gametogenez: spermatogenez va ovogenez farqi
Meyozning o‘zi — mexanizm. Gametogenez esa o‘sha mexanizmning organizmdagi ko‘rinishi va u erkak hamda urg‘ochi jinsda boshqacha kechadi.
| Bosqich | Spermatogenez (erkak) | Ovogenez (urg‘ochi) |
|---|---|---|
| Ko‘payish | Spermatogoniylar mitoz bilan ko‘payadi | Ovogoniylar mitoz bilan ko‘payadi (asosan homila davrida) |
| O‘sish | Birlamchi spermatotsit (2n) hosil bo‘ladi | Birlamchi ovotsit (2n) hosil bo‘ladi, sitoplazmaga zaxira modda to‘planadi |
| Yetilish — Meyoz I | 2 ta ikkilamchi spermatotsit (n) | 1 ta ikkilamchi ovotsit (n) + 1 ta yo‘naltiruvchi tanacha |
| Yetilish — Meyoz II | 4 ta spermatida (n) | 1 ta tuxum hujayra + 3 ta yo‘naltiruvchi tanacha |
| Shakllanish | Spermatidalar dumli spermatozoidga aylanadi | Bu bosqich yo‘q |
| Bitta boshlang‘ich hujayradan natija | 4 ta ishga yaroqli gameta | 1 ta ishga yaroqli gameta |
Nega bitta tuxum hujayra, lekin to‘rtta spermatozoid?
Meyoz ikkalasida ham bir xil: to‘rtta gaploid yadro hosil bo‘ladi. Farq sitoplazma taqsimotida. Ovogenezda sitoplazma teng bo‘linmaydi — deyarli hammasi bitta hujayraga o‘tadi, chunki bo‘lg‘usi tuxum hujayraga urug‘langandan keyingi birinchi bo‘linishlar uchun zaxira oziq modda kerak. Qolgan uchta yadro juda kam sitoplazma bilan yo‘naltiruvchi tanacha bo‘lib ajraladi va keyin nobud bo‘ladi.
Shuning uchun hisob ikki xil: N ta birlamchi spermatotsit → 4N ta spermatozoid, lekin N ta birlamchi ovotsit → N ta tuxum hujayra + 3N ta yo‘naltiruvchi tanacha. Test savollarining katta qismi aynan shu ikki formulaga tayanadi.
Ishlab chiqilgan misol: 2n = 20 bo‘lgan hujayra
Bitta hayvon hujayrasida 20 ta xromosoma bor (2n = 20). Uni bosqichma-bosqich kuzatamiz.
Mitoz yo‘li. Interfazadan keyin 20 xromosoma, 40 xromatida. Anafazada xromatidalar ajraladi — vaqtincha 40 xromosoma. Telofaza tugagach 2 ta hujayra, har birida 20 xromosoma va 20 xromatida.
Meyoz yo‘li. Interfazadan keyin yana 20 xromosoma, 40 xromatida. Meyoz I tugaganda 2 ta hujayra hosil bo‘ladi va har birida 10 xromosoma, 20 xromatida (xromosomalar hali ikki xromatidali). Meyoz II tugaganda 4 ta hujayra bo‘ladi va har birida 10 xromosoma, 10 xromatida.
Organizm darajasida. 100 ta birlamchi spermatotsit meyozga kirsa — 400 ta spermatozoid chiqadi, har birida 10 xromosoma. 100 ta birlamchi ovotsitdan esa 100 ta tuxum hujayra va 300 ta yo‘naltiruvchi tanacha chiqadi.
Urug‘lanish. 10 + 10 = 20 — zigotada yana 2n = 20. Ana shu qaytarilish tur xromosomalari sonini avloddan avlodga saqlab qoladi.
Meyoz genetika masalasida qanday ishlaydi
Mendel masalasini yechayotganda meyoz ikki joyda kerak bo‘ladi.
Birinchisi — gameta turlari soni. Anafaza I da gomologik juftlar bir-biridan mustaqil ravishda qutblarga tarqaladi. Shuning uchun geterozigota juftlar soni k bo‘lsa, gameta turlari 2k ta bo‘ladi: Aa — 2 ta (A, a), AaBb — 4 ta (AB, Ab, aB, ab), AaBbCc — 8 ta. AABb genotipida esa faqat bitta juft geterozigota, demak 2 ta gameta turi (AB, Ab).
Ikkinchisi — krossingover. Bitta xromosomada joylashgan genlar birga meros bo‘ladi (birikkan irsiyat), lekin profaza I dagi krossingover ularni ajratib yuboradi. Shu sababli birikkan genlarda kutilmagan gameta turlari kam foizda chiqadi — masalan 8 % va 8 %, qolgan 84 % esa ota-ona kombinatsiyasi bo‘ladi.
Genetika masalalari va irsiyat qonunlari haqida biologiya mavzulari qo‘llanmasida batafsil yozilgan.
Sertifikat imtihonida bu blok qancha savol beradi?
Biologiya milliy sertifikat imtihoni 43 topshiriqdan iborat. Rasmiy spetsifikatsiyada Y-1 bo‘limi 32 ta topshiriqqa bo‘lingan va ularning eng kattasi — «Hujayra ta’limoti, moddalar almashinuvi, ko‘payish, genetika» bloki: 10 ta topshiriq. Ya’ni Y-1 savollarining deyarli uchdan biri shu blokdan tushadi va mitoz, meyoz, gametogenez aynan uning ichida.
Imtihon 26-sentabr kuni bo‘lib o‘tadi, ikkinchi kuzgi sessiya 21-noyabrda. Daraja shkalasi, to‘lov va DTM’da necha ball berishi biologiya sertifikati sahifasida; baholash tartibi «Milliy sertifikat qanday ishlaydi» sahifasida yozilgan.
O‘zingizni tekshiring
| Savol | Javob |
|---|---|
| 1. Ona hujayrada 2n = 24. Mitozdan keyingi hujayrada nechta xromosoma bor? | 24 ta |
| 2. O‘sha hujayra meyozga kirsa, gametada nechta xromosoma qoladi? | 12 ta |
| 3. Krossingover qaysi bosqichda ketadi? | Profaza I |
| 4. Anafaza I da nima ajraladi — xromatidalarmi yoki gomologik xromosomalarmi? | Gomologik xromosomalar |
| 5. AaBb genotipli organizm nechta xil gameta beradi? | 2² = 4 ta (AB, Ab, aB, ab) |
| 6. 50 ta birlamchi ovotsitdan nechta tuxum hujayra va nechta yo‘naltiruvchi tanacha hosil bo‘ladi? | 50 ta tuxum hujayra, 150 ta tanacha |
Beshinchi va oltinchi savolga xato javob bergan bo‘lsangiz, «Ishlab chiqilgan misol» bo‘limiga qayting — ikkalasi ham shu yerdagi ikki formulaga tayanadi.
Mashq uchun: biologiya sertifikat formatidagi bepul variantlar — bank savollari hujayra biologiyasi bo‘yicha 163 ta faol savoldan iborat.
Manba: imtihon sanalari — Baholash agentligi e’loni asosidagi 2026-yil kuzgi grafigi; topshiriqlar taqsimoti — biologiya fani rasmiy spetsifikatsiyasi (IV bo‘lim, 43 topshiriq); natija ko‘rsatkichlari — TestMakon bazasi, 2026-yil 29-avgust holatiga.
