Magnit maydon — fizikada eng past natija: 7 988 savoldan 27,1 foizi

Fizikadan sertifikat imtihoni 29-sentabr kuni — bugundan 31 kun keyin, ikkinchi sessiya 24-noyabr. 2026-yildan imtihon kompyuterda o'tkaziladi va formatda ko'p qismli masalalar ustunlik qiladi: bitta shart beriladi, a va b qismlariga alohida javob yoziladi, har qismga alohida ball qo'yiladi. Bizning bazadagi natijalar bu formatda qaysi mavzu ballni yeyishini aniq ko'rsatib turibdi.

Magnit maydon va elektromagnit induksiya mavzusida 7 988 ta savol ishlangan va 2 167 tasi, ya'ni 27,1 foizi to'g'ri yechilgan. Bu — fizikadagi eng past ko'rsatkich. To'liq baza bo'yicha 2 003 nafar o'quvchi bu mavzuga tegib ko'rgan, ularning natijasi 26,9 foiz. Sun'iy intellekt tahlili mavzuni 564 marta zaif deb belgilagan. Imtihon sanalari va format fizika sertifikati sahifasida yozilgan.

Nega aynan magnit mavzusi eng past natija beradi

Sabab formulalar ko'pligida emas. Mexanikada formula undan ko'p, natija esa yuqoriroq. Bank savollarini bittalab ko'rib chiqqanda boshqa manzara chiqadi: magnit mavzusidagi savollarning aksariyati ikkita kattalikni almashtirish ustiga qurilgan. Oqim va oqimning o'zgarish tezligi. Induktivlik va magnit oqimi. Amper kuchi va Lorens kuchi. Har juftlikda formulalar o'xshash, ma'no esa boshqa.

Shuning uchun bu mavzuni yod olish bilan yopib bo'lmaydi. Avval qaysi kattalik so'ralayotganini aniqlash kerak, keyin formula tanlanadi. Quyidagi jadval — mavzuning butun formulalar to'plami, boshqasi kerak emas.

Diqqat qiling: oxirgi ustunda birlik yozilgan. Imtihonda javob soni to'g'ri, birligi noto'g'ri bo'lsa ball berilmaydi. Magnit oqimi veberda, induksiya teslada, induktivlik genrida.

Φ = B·S·cos α da burchak qayerdan olinadi?

Bu — mavzuning birinchi tipik xatosi. Formuladagi α — magnit induksiya vektori bilan yuzaning normali orasidagi burchak, yuzaning o'zi bilan emas. Shart matnida esa ko'pincha yuza bilan hosil qilgan burchak beriladi. Ikkalasining yig'indisi 90 daraja.

Bank savoli: yuzasi 10 sm² bo'lgan qo'zg'almas o'ram bir jinsli magnit maydonda induksiya chiziqlariga perpendikulyar joylashgan, maydon induksiyasi 0,2 Tl. Magnit oqimini toping.

Yechim: 10 sm² = 10 · 10⁻⁴ m² = 0,001 m². Chiziqlar yuzaga perpendikulyar, demak ular normal bilan ustma-ust tushadi va α = 0, cos α = 1. Φ = 0,2 · 0,001 · 1 = 2 · 10⁻⁴ Vb.

Agar shu o'ram normal bilan 60 daraja burchak hosil qilib qo'yilsa, oqim ikki marta kamayadi: 0,2 · 0,001 · 0,5 = 1 · 10⁻⁴ Vb. Sertifikat formatida shart aynan shunday yoziladi — bitta masalada a qismi perpendikulyar holat, b qismi burchakli holat.

Ikkinchi tuzoq — birlik. 10 sm² ni 0,1 m² deb yozish (ya'ni 10 ga bo'lish) eng ko'p uchraydigan hisob xatosi. 1 sm² = 10⁻⁴ m², chunki uzunlik 100 marta kichrayganda yuza 10 000 marta kichrayadi.

O'ng qo'l va chap qo'l: qaysi biri qachon

Ikkita qoida bor va ular boshqa savollarga javob beradi.

O'ng qo'l qoidasi — yo'nalishni topish uchun. To'g'ri tokli o'tkazgichda: o'ng qo'lning bosh barmog'i tok yo'nalishi bo'yicha qo'yiladi, qolgan to'rt barmoq o'tkazgichni o'rab olsa, ular magnit induksiya chiziqlarining yo'nalishini ko'rsatadi. G'altakda esa teskarisi: to'rt barmoq o'ramdagi tok bo'yicha o'raladi, bosh barmoq g'altak ichidagi maydon yo'nalishini, ya'ni shimoliy qutbni ko'rsatadi.

Chap qo'l qoidasi — kuchni topish uchun. Chap qo'l shunday qo'yiladiki, induksiya chiziqlari kaftga kiradi, cho'zilgan to'rt barmoq tok yo'nalishini (musbat zaryad harakatini) ko'rsatadi — shunda 90 daraja bukilgan bosh barmoq Amper yoki Lorens kuchini ko'rsatadi.

Manfiy zaryad uchun kuch yo'nalishi teskari bo'ladi. Elektron haqidagi savolda o'quvchilarning yarmi shu yerda yiqiladi: chap qo'lni to'g'ri qo'yadi, lekin zaryad ishorasini hisobga olmaydi.

Sonli misol: uzunligi 20 sm bo'lgan to'g'ri o'tkazgichda 5 A tok oqmoqda, u 0,4 Tl induksiyali maydonda chiziqlarga perpendikulyar joylashgan. Amper kuchi F = B·I·l·sin 90° = 0,4 · 5 · 0,2 · 1 = 0,4 N. Agar o'tkazgich chiziqlar bo'ylab yotqizilsa, sin 0° = 0 va kuch nolga teng bo'ladi.

Lenz qoidasi bitta jumlada

Induksiya toki shunday yo'nalishda oqadiki, uning magnit maydoni o'zini yuzaga keltirgan oqim o'zgarishiga qarshilik ko'rsatadi. Amaliy tarjimasi: magnit yaqinlashsa — kontur uni itaradi, uzoqlashsa — tortadi.

Bu qoidani qo'llash uchun uch savolga ketma-ket javob beriladi. Birinchi: kontur ichidagi oqim ortyaptimi yoki kamayaptimi? Ikkinchi: demak induksiya tokining maydoni qayerga yo'nalishi kerak — tashqi maydonga qarshimi yoki u bilan birgami? Uchinchi: o'ng qo'l qoidasi bo'yicha bu maydonni beradigan tok qaysi tomonga oqadi?

Misol: shimoliy qutbi bilan g'altakka yaqinlashayotgan magnit. Oqim ortyapti, demak induksiya toki tashqi maydonga qarshi maydon hosil qiladi, demak g'altakning magnitga qaragan uchi ham shimoliy qutb bo'ladi va magnitni itaradi. Magnit uzoqlashganda hammasi teskari bo'ladi.

Lenz qoidasi energiya saqlanish qonunining bevosita natijasi: agar kontur magnitni itarmasdan tortsa, magnit o'z-o'zidan tezlashardi va energiya yo'qdan paydo bo'lardi. Sertifikatda «nima uchun» deb so'ralganda javob aynan shu bo'ladi.

Φ = 6t + 2 masalasi nega 20 volt emas?

Bank savoli: konturda magnit oqimi Φ = 6t + 2 qonuniyat bo'yicha o'zgaradi. 3-sekunddagi induksiya EYK modulini toping.

Ko'pchilik t = 3 ni formulaga qo'yadi: 6 · 3 + 2 = 20 va javobga 20 V deb yozadi. Bu — mavzudagi eng qimmat xato. 20 — bu 3-sekunddagi oqim, veberda o'lchanadi. EYK esa oqimning o'zi emas, uning o'zgarish tezligi.

EYK = ΔΦ / Δt. Φ = 6t + 2 chiziqli funksiya, uning o'sish tezligi t oldidagi koeffitsiyentga teng va vaqtga bog'liq emas. Har sekundda oqim 6 Vb ga ortadi, demak EYK = 6 V va u 3-sekundda ham, 10-sekundda ham o'zgarmaydi.

Tekshirish usuli: ikkita vaqt oling. t = 3 da Φ = 20 Vb, t = 4 da Φ = 26 Vb. ΔΦ = 6 Vb, Δt = 1 s, EYK = 6 V. Savolda «3-sekundda» deyilishi — ataylab qo'yilgan chalg'ituvchi shart.

Xuddi shu almashtirish induktivlik savolida ham chiqadi. Bank savoli: induktivligi 0,3 Gn bo'lgan g'altakdagi magnit oqimi 1,5 Vb bo'lsa, tok kuchini toping. Bu yerda EYK formulasini olishga hojat yo'q — L = Φ / I ta'rifidan I = 1,5 : 0,3 = 5 A.

Ishlab chiqilgan masala: maydon 0,8 dan 0,2 Tl gacha kamayadi

Shart. Yassi berk kontur yuzasi 0,05 m², u bir jinsli magnit maydonda induksiya chiziqlariga perpendikulyar joylashgan. Maydon induksiyasi 0,1 s ichida 0,8 Tl dan 0,2 Tl gacha bir tekis kamayadi. Kontur qarshiligi 0,5 Om. Toping: a) induksiya EYK; b) konturdagi tok kuchi; c) shu vaqt ichida ko'ndalang kesimdan o'tgan zaryad.

a qismi. Boshlang'ich oqim Φ₁ = 0,8 · 0,05 = 0,04 Vb. Oxirgi oqim Φ₂ = 0,2 · 0,05 = 0,01 Vb. O'zgarish ΔΦ = 0,01 − 0,04 = −0,03 Vb. EYK moduli = 0,03 : 0,1 = 0,3 V.

b qismi. Om qonuni bo'yicha I = EYK / R = 0,3 : 0,5 = 0,6 A.

c qismi. Zaryad q = I · Δt = 0,6 · 0,1 = 0,06 Kl. Buni to'g'ridan-to'g'ri ham hisoblash mumkin: q = ΔΦ / R = 0,03 : 0,5 = 0,06 Kl. Ikkinchi yo'lda vaqt umuman kerak emas — zaryad faqat oqim o'zgarishiga va qarshilikka bog'liq. Sertifikatning ko'p qismli masalalarida c qismi aynan shunday «vaqtsiz» yo'l bilan tekshiriladi.

Agar shu konturning normali maydon bilan 60 daraja burchak hosil qilsa, boshlang'ich oqim 0,04 emas, 0,02 Vb bo'lardi va barcha javoblar ikki marta kichrayardi. Burchak bitta belgi, lekin uchala qismning javobini o'zgartiradi.

Nechchi marta o'zgaradi: proporsiya savollari

Bank savollarining uchdan biri son so'ramaydi, nisbat so'raydi. Ular tez yechiladi, agar qaysi kattalik qaysi darajada kirishini bilsangiz.

Oxirgi ikki qator ayirmasi — mavzudagi ikkinchi eng qimmat xato. Bank savoli: konturdagi tok kuchining o'zgarish tezligi o'zgarmagan holda g'altak o'ramlari soni 4 marta orttirilsa, o'zinduksiya EYK qanday o'zgaradi?

Yechim: o'zinduksiya EYK = L · ΔI / Δt, va g'altak induktivligi o'ramlar sonining kvadratiga proporsional (L ni beruvchi formulada N² turadi). Demak N 4 marta ortsa, L 16 marta ortadi va EYK ham 16 marta ortadi. «4 marta» degan javob — bu savolda eng ko'p tanlanadigan noto'g'ri variant.

Transformator savollari ham shu turkumga kiradi. Bank savoli: birlamchi g'altakda 800 ta o'ram, ikkilamchisida 3 200 ta. Transformatsiya koeffitsiyenti k = N₁ / N₂ = 800 : 3 200 = 0,25. k < 1 bo'lsa transformator kuchlanishni oshiradi. Yuqori kuchlanishli tarmoqlarda aynan shunday transformatorlar ishlaydi.

O'zingizni tekshiring: besh savol

1. Yuzasi 200 sm² bo'lgan kontur 0,5 Tl maydonda chiziqlarga parallel joylashgan. Magnit oqimi qancha?
2. Konturdagi oqim 0,4 s ichida 0,12 Vb dan 0,04 Vb gacha kamaydi. Induksiya EYK qancha?
3. Uzunligi 0,4 m bo'lgan o'tkazgich 0,5 Tl maydonda chiziqlarga perpendikulyar 3 m/s tezlik bilan harakatlanmoqda. EYK qancha?
4. Magnit shimoliy qutbi bilan g'altakdan uzoqlashmoqda. G'altakning magnitga qaragan uchi qaysi qutbga aylanadi?
5. Φ = 4t − 5 bo'lsa, 2-sekunddagi induksiya EYK qancha?

Javoblar. 1) Nolga teng: chiziqlar yuzaga parallel, demak normal bilan 90 daraja, cos 90° = 0. 2) EYK = 0,08 : 0,4 = 0,2 V. 3) EYK = B·l·v = 0,5 · 0,4 · 3 = 0,6 V. 4) Janubiy: uzoqlashayotgan magnitni kontur tortishi kerak, demak qarama-qarshi qutb hosil bo'ladi. 5) 4 V — t = 2 dagi oqim 3 Vb, lekin EYK oqim emas, o'zgarish tezligi.

Birinchi va beshinchi savolga xato javob berdingizmi — mavzuni burchak va oqim tushunchalaridan qayta boshlang, hisoblashdan emas.

Imtihongacha 31 kun: qanday taqsimlash kerak

Fizika sertifikatida oxirgi 10 ta ko'p qismli masala umumiy ballning 40 foizga yaqinini beradi. Magnit mavzusi shu masalalarga eng ko'p tushadigan uch mavzudan biri. Ularni tashlab ketgan o'quvchi A darajaga chiqa olmaydi.

To'rt kunlik reja: birinchi kun — oqim, burchak va birliklar (yuqoridagi birinchi va ikkinchi jadval); ikkinchi kun — o'ng qo'l, chap qo'l va Lenz qoidasi, har biriga uchtadan yo'nalish savoli; uchinchi kun — induksiya EYK va harakatdagi o'tkazgich, kamida oltita sonli masala; to'rtinchi kun — o'zinduksiya, induktivlik va transformator, proporsiya savollari. So'ng fizika bo'yicha sertifikat formatidagi variantni to'liq vaqt bilan ishlab ko'ring.

Fizika sertifikati muhandislik va IT yo'nalishlarida 2-fan sifatida 63 ball, fizika o'qituvchiligi va radiotexnikada 1-fan sifatida 93 ball beradi. Barcha fanlarning imtihon kunlari 2026-yil sanalar jadvalida yig'ilgan. Matematikadan trigonometriya bo'yicha qo'llanmani ham ko'rib chiqing: muhandislik yo'nalishida matematika 1-fan bo'ladi.

Manba: TestMakon savol bazasi va o'quvchilar natijalari kesimi, 2026-yil 29-avgust holatiga (7 988 ta ishlangan savol, 631 nafar o'quvchi, 27,1 % to'g'ri javob); imtihon sanasi, elektron format va to'lov miqdori — Bilim va malakalarni baholash agentligi e'loni asosida.